Khi biết nuôi dưỡng niềm mơ ước, một ngày nào đó, ước mơ ấy sẽ nhẹ nhàng đến bên ta!
VỀ VĂN BẢN TÁC PHẨM
“Mùa hè, cảnh vật nông thôn thật yên bình, đẹp đẽ. Lúa mì vàng óng, lúa mạch xanh mướt. Cỏ khô tỏa hương chất thành đống ngoài đồng”. Câu chuyện Vịt con xấu xí bắt đầu trong khung cảnh đồng nội đẹp như tranh vẽ và khép lại trong một khu vườn tràn đầy sắc xuân. Nhưng giữa hai khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp, thanh bình ấy là cả một quãng đời tủi cực mà vịt con phải chịu đựng. Nó bị hắt hủi, bị đánh đuổi, luôn phải tranh đấu để giành giật sự sống cho bản thân.
Xuyên suốt câu chuyện là những bất hạnh vịt con liên tiếp phải trải qua, nhưng kết thúc câu chuyện lại đầy bất ngờ, thú vị. Bản năng sống, sự kiên định không theo lối mòn và khát khao hòa nhập với thế giới rộng lớn bên ngoài đã giúp vịt con nhận ra bản chất của loài thiên nga ẩn chứa trong nó.
Tháng 11 năm 1843, Andersen cho xuất bản tuyển tập những câu chuyện cổ tích gồm có Vịt con xấu xí và Chim họa mi. Lần đầu tiên, tác giả bỏ cụm từ “dành cho trẻ thơ” ở lời tựa; ông nhận thấy rằng, những câu chuyện này không chỉ dành riêng cho trẻ em. Nếu nét hóm hỉnh trong truyện cổ Andersen hấp dẫn trẻ thơ thì chất suy tưởng trong đó lại khiến người lớn thích đọc và nghiền ngẫm. Với tập truyện này, Andersen đã tạo cho mình một dấu ấn đặc biệt đối với văn chương nước nhà.
Mặc dù là tác phẩm hư cấu nhưng Vịt con xấu xí lại tái hiện rõ nét quãng đời riêng của nhà văn. Người ta nhận ra từng tâm trạng, từng cảm xúc trong tác phẩm tương ứng với những đề mục trong nhật ký của ông. Cũng như vịt con bất hạnh, Andersen từng là một người nghèo hèn, khốn khổ, bị ngược đãi, về sau ông sống nhờ vào sự giúp đỡ của những người hảo tâm. Mặc cảm về sự thấp hèn luôn dằn vặt ông, khiến ông nghi ngờ giá trị bản thân mình.
Giống như nhân vật trong truyện, Andersen thường than thở và tự biến đời mình thành chính kịch. Tuy nhiên, cũng có lúc, lòng dũng cảm của ông khiến người ta phải ngạc nhiên. Điều này có thể thông cảm và hiểu được. Ngay từ thời thơ ấu, Andersen đã phải chịu nhiều thiệt thòi. Gia cảnh ông không những nghèo mà còn bị người đời khinh bỉ. Trước khi sinh ông, cha mẹ ông ở với nhau không làm đám cưới. Bà ông đi tù, người ông thì ở bệnh viện tâm thần, người chị cùng mẹ khác cha ở nhà thổ. Bản thân Andersen là một cậu con trai vừa yếu đuối vừa xấu xí, bàn chân to quá khổ, tay dài ngoằng, đôi mắt ti hí. Tuy nhiên, nhờ vào tài trí, Andersen đã tìm đến Copenhagen, được Hoàng gia bảo trợ và trở thành một trong những nhà văn được yêu thích nhất trên toàn thế giới.
VỊT CON XẤU XÍ
Mùa hè, cảnh vật nông thôn thật yên bình, đẹp đẽ. Lúa mì vàng óng, lúa mạch xanh mướt. Cỏ khô tỏa hương chất thành đống ngoài đồng. Một chú cò đủng đỉnh bước trên đôi cẳng hồng thon dài. Xa xa, những khu rừng rậm bao quanh cánh đồng lúa và đồng cỏ trải tít chân trời. Giữa cánh rừng là hồ nước mênh mông, sâu thẳm.
Nắng hè rọi chiếu khắp nông trang nhỏ, được bao quanh bởi một cái hào sâu. Từ chân tường cao, đám lau sậy mọc um tùm. Chúng vươn cao đến nỗi trẻ con thường chạy vào đó núp mà vẫn có thể đứng thẳng lưng. Vẻ hoang dã nơi đây khiến nó giống như trong khu rừng rậm. Một chị vịt tìm vào ổ ấp trứng. Nằm mãi, chị ta bắt đầu cảm thấy buồn. Mấy con vịt trong đàn thích lặn hụp trong hào nước hơn là đứng tán gẫu với chị dưới lùm cây.
Cuối cùng, những quả trứng cũng lần lượt nở. “Chíp! Chíp!”. Tất cả noãn vàng đều hình thành nên sự sống. Từ trong ổ, thò ra những cái đầu nhỏ nhỏ, xinh xinh, lông tơ vàng mướt.
“Cạc! Cạc!”, vịt mẹ gọi. Đàn con lạch bạch chạy đến, mắt ngó nghiêng, nhìn khắp xung quanh dưới tán lá xanh.
Vịt mẹ để cho chúng ngắm nhìn thỏa thích vì dù sao, màu xanh lá cũng tốt cho mắt.
- Ôi, thật tuyệt! Thế giới mới rộng lớn làm sao! - Lũ vịt con bảo nhau.
- Các con tưởng đây là cả thế giới sao? - Vịt mẹ hỏi. - Vũ trụ còn bao la hơn nhiều, nó trải rộng vượt xa cả khu vườn, tận đến cánh đồng của ông mục sư, mãi đến những nơi mẹ chưa bao giờ đặt chân đến! À, giờ thì mẹ mong tất cả các con đều có mặt ở đây! - Vịt mẹ đứng lên.
- Không, chưa đủ! Quả trứng lớn nhất vẫn chưa nở. Không biết khi nào nó mới chịu chui ra khỏi vỏ đây? Mình bắt đầu phát chán lên với nó rồi! - Nói rồi, vịt mẹ lại nằm xuống ấp tiếp.
- Thế nào rồi? - Bà vịt mái già đến thăm hỏi.
- Còn một quả nữa mãi chưa chịu nở! - Vịt cái trả lời. - Nhưng mời bà đến đây xem những đứa con nhỏ của tôi, chúng thật tuyệt vời!
- Đưa tôi xem quả trứng chưa nở nào! - Vịt mái già nói. - Tin tôi đi, đó là trứng gà tây đấy! Có lần, tôi cũng vớ phải mấy quả như thế. Thật khổ sở với chúng. Chị biết không, chúng sợ nước. Không làm sao mà bắt chúng xuống nước được. Tôi quạc khan cả cổ, đuổi chúng rạc cả chân, nhưng vô ích thôi. Đưa tôi xem quả trứng nào! Đúng là trứng gà tây rồi! Mặc kệ nó và dạy cho lũ kia bơi đi!
- Thôi, để ấp thêm tí nữa. - Vịt mẹ nói. - Tôi ấp lâu rồi, ấp thêm tí nữa cũng không sao.
- Tùy chị thôi! - Vịt mái già nói rồi bỏ đi.
Cuối cùng, quả trứng còn lại cũng nở. “Chíp! Chíp!”, vịt con vừa té bổ nhào vừa kêu. Nó to và xấu xí. Vịt mẹ nhìn nó, kêu lên:
- Ôi, sao nó o thế này! Không con nào giống nó! Liệu nó có phải là gà tây không nhỉ? À, mình sẽ sớm biết thôi. Xuống nước cùng với nó, nếu nó không chịu xuống, mình sẽ đá văng nó xuống!
Hôm sau trời đẹp. Nắng vàng trải nhẹ trên đám cỏ xanh. Vịt mẹ dẫn đàn con ra bờ hào. Ùm! Vịt mẹ nhảy xuống nước. Cạc! Cạc! Theo tiếng vịt mẹ, lũ vịt con lần lượt nhào xuống. Nước tung tóe lên đầu, chúng nhanh chóng trồi lên. Đôi chân chúng hoạt động như những mái chèo. Cả đàn nổi trên mặt nước một cách tuyệt vời, kể cả vịt con xấu xí màu xám.
- Nó không phải là gà tây! - Vịt mẹ sung sướng reo lên. - Nhìn nó sử dụng thành thạo đôi chân kìa, nó còn biết vẫy cánh đứng trên mặt nước nữa chứ. Đúng là con mình rồi. Mà nhìn kỹ nó cũng đẹp đấy chứ! Cạc! Cạc! Nào lại đây các con, mẹ sẽ dẫn các con tiếp xúc với thế giới bên ngoài và giới thiệu các con với hàng xóm của chúng ta. Hãy bước gần mẹ để không ai dẫm lên các con nhé. Nhất là phải cảnh giác lão mèo đấy!
Vịt mẹ dẫn đàn con bước ra sân. Hai đàn vịt khác đang cãi nhau om sòm vì giành một cái đầu lươn, rốt cuộc lại bị gã mèo vồ mất.
- Thấy chưa, đời là thế! - Vịt mẹ lên giọng triết lý, trong khi thâm tâm vịt mẹ cũng muốn có được cái đầu lươn. - Thôi, chúng ta cùng nhau bơi nào, nhớ sử dụng đôi chân của các con đấy! - Vịt mẹ thúc giục. - Nhanh lên và hãy cúi chào bà vịt già đằng kia nhé! Bà khác biệt nhất trong loài vịt chúng ta ở đây đấy. Bà thuộc dòng dõi Tây Ban Nha nên bà mới to. Các con có để ý thấy cục thịt đỏ dưới chân bà ấy không. Đó là dấu hiệu đặc biệt mà bà vinh dự nhận được. Nó quan trọng đến nỗi ai cũng muốn cầu cạnh bà, điều đó có nghĩa là bà được tất cả bọn gia cầm ở đây kính trọng! Bây giờ, các con bơi nhanh lên! Đừng khép hai chân lại! Vịt con được dạy dỗ đúng cách là phải biết giang hai chân ra, giống như bố mẹ của nó. Đúng rồi! Giờ cúi đầu xuống và kêu to: Cạc!
Cả đàn đồng loạt làm theo, nhưng lũ vịt khác đứng nhìn và la lớn:
- Nhìn kìa các cậu, mình có thêm một đàn nữa! Chẳng lẽ tụi mình chưa đủ đông hay sao! Ê, kinh quá! Có một con trông thật gớm ghiếc! Tụi mình sẽ không tha cho nó!
Nói xong, chúng lao đến cắn vào cổ vịt con.
- Để cho nó yên! - Vịt mẹ vội la lên. - Nó có đụng gì đến bọn mày đâu!
- Đúng, nhưng trông nó to và tởm lắm, nên nó sẽ bị ăn đòn!
- Mụ ta có mấy đứa con xinh đấy chứ, ngoại trừ con vịt thô và cục mịch đằng kia. - Bà vịt già có cục thịt đỏ ở chân nhận xét.
- Không hẳn thế đâu, thưa bà. - Vịt mẹ nói. - Nó không xinh đẹp, nhưng bản tính nó rất tốt, nó bơi cũng giỏi như mấy đứa kia vậy! Tôi dám nói thậm chí còn giỏi hơn nữa kìa! Tôi nghĩ lớn lên nó sẽ đẹp hơn. Chỉ vì ở trong trứng quá lâu nên nó mới có thân hình quá khổ như thế.
Nói xong, vịt mẹ rúc mỏ vào cổ vịt con xấu xí để chải lông cho nó.
- Vả lại, nó là vịt đực nên xấu đẹp không thành vấn đề. Tôi nghĩ nó sẽ mạnh mẽ. Nó sẽ làm được, không sao đâu! – Vịt mẹ lên tiếng bênh vực con.
- Mặc dù vậy, mấy đứa còn lại rất đẹp. - Bà vịt già an ủi. – Thôi, cứ ở đây chơi tự nhiên như đang ở nhà chị vậy nhé. À, hễ kiếm được cái đầu lươn nào thì mang lại đây cho ta.
Đàn vịt con tiếp tục tung tăng bơi lội.
Nhưng vịt con xấu xí đáng thương vẫn là đối tượng cho lũ vịt và bầy gà mái trêu chọc, nạt nộ, xô đẩy. “Nó to quá!”, chúng hét lên. Con gà trống tây có cựa sắt dương dương tự đắc cho mình là chúa tể xù bộ lông như cánh dù lộng gió, xông thẳng vào vịt con, đỏ mặt tía tai như muốn ăn tươi nuốt sống vịt con. Vịt con tội nghiệp bỏ chạy, té sấp té ngửa. Nó đau khổ vì cảm thấy mình thật gớm ghiếc và bị tất cả gia cầm trong sân chế nhạo.
Ngày thứ nhất trôi qua trong tình cảnh như thế. Những ngày sau đó, sự việc thậm chí còn tệ hơn.
Cả vịt lẫn gà đều săn đuổi vịt con xấu xí; thậm chí anh chị em cùng đàn cũng không tốt với nó, chúng luôn miệng rủa: “Cầu cho mèo ăn thịt mày đi, đồ quái thai!”. Rồi ngay cả vịt mẹ cũng hắt hủi: “Thôi, mày đi quách đâu cho rảnh nợ!”. Lũ vịt cắn nó, bọn gà mái mổ nó, cô gái hay cho gia cầm ăn cũng đá nó.
Hoảng sợ, nó bỏ chạy vọt qua cả hàng rào làm lũ chim chóc giật mình bay vút lên không. “Tại mình xấu xí và kinh tởm nên chúng mới thất kinh”, vịt con nghĩ thầm, nhắm mắt, cắm cổ chạy miết. Chạy đến đầm lầy nơi đàn vịt trời sinh sống, nó mệt quá nằm ở đó suốt đêm, lòng buồn tủi.
Sáng ra, nhìn thấy kẻ lạ, đàn vịt trời kêu lên:
- Ai thế này?
Vịt con vội vàng đứng lên, vòng đôi cánh chào hết bên này đến bên kia.
- Trông mày xấu quá! - Lũ vịt trời nhao nhao. - Nhưng không sao, miễn là mày đừng cưới bọn vịt mái trong đàn chúng tao là được!
Vịt con ở đó được hai ngày thì gặp hai anh ngỗng trời bay đến. Chúng mới nở được vài ngày, tính nết vui vẻ, dễ thương.
- Này anh bạn, - chúng nói, - tuy anh xấu xí nhưng chúng tôi thích anh! Anh có muốn đi cùng chúng tôi để trở thành loài chim di trú không? Gần đây có một đầm lầy khác có vài ả cũng xinh. Biết đâu anh lại gặp may thì sao!
“Bằng! Bằng!”. Vừa lúc ấy có tiếng súng vang lên, hai con ngỗng lộn nhào xuống đám cây bần chết ngay, máu loang đỏ cả một vùng nước. “Bằng! Bằng!”, lại thêm hai phát đạn nữa, cả đàn vịt trời đập cánh hoảng loạn bay ào ào ra khỏi đám bần. Lại thêm nhiều phát súng nữa. Đó là cuộc đi săn lớn. Các tay thợ săn nằm phục khắp nơi trong đầm lầy, một số người còn leo cả lên cây để bắn được xa hơn.
Khói lam lan tỏa như những đám mây, bay là là trên mặt nước, bao trùm cả lùm cây. Chó săn phóng xuống đầm, nước và bùn văng tung tóe. Đám bần và lau sậy ngã rạp rào rào. Vịt con đáng thương kinh hãi, rúc đầu vào đôi cánh khi nhìn thấy một con chó to xuất hiện, lưỡi thè ra, mắt long lên sòng sọc, mồm nhe ra những chiếc nanh nhọn hoắt như chực ngoạm lấy vịt con. Nước văng tung tóe. Nó phóng qua chẳng thèm đếm xỉa gì đến vịt con.
- Ôi trời... - Vịt con thở hắt ra. - Mình xấu đến nỗi chó cũng không buồn cắn!
Rồi nó rút đầu nằm không động đậy trong khi đạn vẫn bay chíu chíu trên đầu và tiếng súng vẫn vang rền khắp nơi.
Mãi đến xế chiều, tiếng súng mới im, nhưng vịt con tội nghiệp vẫn chưa dám đứng dậy. Nó chờ thêm vài tiếng đồng hồ nữa rồi nhìn quanh, tìm đường thoát ra khỏi đầm lầy. Nó băng qua không biết bao ruộng mương, đồng cỏ mặc cho gió quất vào mặt rát buốt.
Chiều tối, nó chạy đến một túp lều tranh xiêu vẹo. Túp lều rách nát đến nỗi vịt con nghĩ rằng chỉ một cơn gió to thôi cũng đủ giật tung nó ra làm nhiều mảnh. Gió rít mạnh từng cơn. Vịt con phải ngồi phệch xuống đất để tránh không bị gió thổi bay. Càng lúc gió càng mạnh hơn. Nó chợt thấy cánh cửa bị sút tung một bản lề, oằn xuống và hé ra khe hở nhỏ đủ cho nó lách người vào.
Trong lều có bà cụ sống cùng một con mèo và một con gà mái. Con mèo có tên gọi là Sonny thường vươn vai, uốn cong cái lưng và phát ra tiếng kêu gừ... gừ... Nó còn biết dựng đứng bộ lông và phát ra những tia lửa. Nhưng điều này chỉ xảy ra khi có ai đó vuốt ve nó không đúng cách. Chị gà thì lùn tịt, đôi chân thấp lè tè nhưng lại được cái rất mắn đẻ. Bà cụ yêu quý chị ta như con và âu yếm gọi chị là “bé gà chân thấp”.
Sáng bảnh mắt. Mọi người bắt đầu nhận thấy trong nhà có kẻ lạ. Con mèo kêu gừ... gừ... Chị gà mái cũng cục... cục... lên tiếng.
- Chuyện gì vậy? - Bà cụ nhìn quanh hỏi. Mắt kèm nhèm nên bà tưởng đó là con vịt béo đi lạc. - À, vớ bở đây! - Bà cụ nói. - Rồi mình sẽ có thêm trứng vịt. Nhưng không biết có phải vịt cái không, hay lại là vịt đực? Ta phải chờ xem thế nào!
Vịt con được tá túc ở đó ba tuần, nhưng rồi chẳng có thêm quả trứng nào. Gã mèo tự coi mình là ông chủ, còn chị gà mái là bà chủ nhà. Hễ mở miệng là chúng nói: “Bọn ta và thế giới này...” vì chúng tin rằng, chúng là phân nửa của thế giới. Quá đáng hơn, chúng còn tự coi mình là phân nửa tốt đẹp nhất. Vịt con nghĩ mỗi loài có những sở thích và quan điểm riêng, nhưng chị gà mái không cho là như vậy.
- Mày biết đẻ trứng không? - Gà mái hỏi.
- Không!
- Vậy thì tốt nhất mày nên câm mồm lại đi!
Gã mèo thì hỏi:
- Mày biết uốn cong lưng, kêu gừ gừ, và phát ra tia lửa không?
- Không!
- Vậy thì đừng có xía mỏ vào khi những người hiểu biết phát biểu, nghe không!
Vịt con buồn bã đứng trong góc nhà. Nó bắt đầu nghĩ về bầu trời xanh, không khí trong lành, ánh nắng ấm áp và khao khát được ngụp lặn trong dòng nước mát. Cuối cùng, không thể tâm sự cùng ai, nó thổ lộ nỗi lòng với chị gà mái.
- Mày bị làm sao vậy? - Chị ta hỏi. - Mày rảnh quá nên suy nghĩ vớ vẩn thế thôi! Cứ đẻ trứng hay kêu gừ gừ như bọn tao, rồi mọi chuyện sẽ ổn!
- Nhưng bơi lội trên mặt nước tuyệt vời lắm! - Vịt con nói. - Té nước lên đầu nè, rồi lặn xuống đáy nước nè... Thú vị lắm!
- Hứ, niềm lạc thú tuyệt vời quá hé! - Chị ta mỉa mai. - Chắc mày điên rồi! Mày thử đi hỏi anh mèo, người từng trải nhất mà tao biết, xem anh ấy có thích bơi lội và lặn dưới nước không! Đó là chưa kể đến tao. Còn không mày đi hỏi bà cụ chủ nhà đi, không có ai thông minh hơn bà đâu. Mày nghĩ bà cụ có thích té nước lên đầu và bơi lội như mày không?
- Chị không hiểu tôi rồi! - Vịt con chán nản đáp.
- Nếu bọn tao không hiểu mày thì còn ai hiểu mày chứ? Mày đừng nghĩ là mày khôn hơn anh mèo, hơn bà cụ, đó là chưa kể đến tao nữa! Đừng có làm nhặng xị lên nhóc con ạ! Mày nên cảm ơn trời về những gì bọn tao làm cho mày. Không phải mày được đến ở trong căn phòng ấm cúng, được học hỏi những người có kinh nghiệm này bao nhiêu thứ đấy à? Mày thật là ngu, không hiểu biết gì. Ở gần mày chẳng có gì là hay ho! Tin tao đi, vì muốn tốt cho mày nên tao mới nói những lời chói tai như thế. Rồi mày sẽ hiểu ai mới là người bạn thật sự của mày. Bây giờ, mày cứ việc đẻ trứng, học cách kêu gừ gừ và phát ra tia lửa đi!
- Tôi nghĩ tôi sẽ tìm đến thế giới rộng lớn ngoài kia! - Vịt con cương quyết.
- Vậy mày đi đi! - Chị ta lạnh lùng bảo.
Thế là vịt con ra đi. Nó bơi lội, lặn hụp trong dòng nước mát. Nhưng tất cả các loài khác vẫn hắt hủi nó vì vẻ bề ngoài xấu xí.
Mùa thu đến. Các tán lá trong rừng chuyển sang vàng rồi nâu. Gió vờn lấy chúng tạo nên những thanh âm xào xạc. Không gian se lạnh, mây u ám, nặng trĩu. Một con quạ đậu trên hàng rào cất tiếng kêu thảm não. Không gian hoang vắng khiến vịt con thấy mình đơn côi hơn bao giờ hết.
Trời chạng vạng, ánh hoàng hôn đổ xuống chân trời xa xa. Một đàn chim trắng tuyệt đẹp bay vút ra từ các bụi cây. Vịt con chưa hề nhìn thấy loài chim nào đáng yêu đến thế. Cổ cao trắng muốt với những đường nét thanh tú. Đó là chim thiên nga! Chúng thốt ra những tiếng kêu rất lạ và sải đôi cánh lộng lẫy bay vút lên trời cao, rời bỏ chốn đầm lầy giá lạnh, hướng về phương nam ấm áp và những hồ nước chưa đóng băng. Chúng bay cao, thật cao... Vịt con nghểnh cổ nhìn lên, một cảm giác lạ lùng xâm chiếm tâm hồn nó. Nó bơi vòng vòng trong nước và đột nhiên thốt lên một tiếng kêu lớn, lạ lẫm đến nỗi chính nó cũng cảm thấy hoảng sợ.
Nó không thể nào quên đàn chim xinh đẹp đó, những con chim hạnh phúc. Khi bóng chúng mất dạng, vịt con lặn xuống tận đáy nước, và khi ngoi trở lên, nó chỉ thấy trơ trọi một mình. Nó không biết loài chim đó tên là gì, chúng từ đâu đến, nhưng nó cảm thấy yêu quý chúng, yêu hơn bất kỳ loài nào mà nó từng yêu. Nó không hề ghen tị, cảm xúc này chưa bao giờ đến với nó khi cầu mong được yêu thương. Nó sẽ cảm thấy hạnh phúc nếu lũ vịt có lòng khoan dung với nó - một chú vịt con xấu xí đáng thương.
Mùa đông buốt giá. Vịt con phải bơi liên tục để nước quanh nó không bị đóng băng. Cuối cùng, nó mệt lả, nằm yên và bị đông cứng dưới lớp băng.
Sáng sớm, một bác nông dân đi ngang qua, trông thấy vịt con, bác lội ra giữa hồ, dùng guốc gỗ đập vỡ lớp băng, xách nó về cho vợ. Nó được sưởi ấm và cứu sống.
Lũ trẻ trong nhà muốn chơi với nó, nhưng vịt con tưởng chúng muốn hại nó, sợ quá, nó lao thẳng vào thùng sữa làm sữa đổ tung tóe khắp nhà. Bà vợ hét lên, vung hai tay lên trời. Nó càng sợ hãi bay thẳng vào liễn đựng bơ, rớt xuống thùng bột rồi vùng bay lên. Trông nó nhếch nhác làm sao! Bà vợ hoảng hốt hét lên, cố đập nó bằng cái gắp than. Lũ trẻ nhốn nháo vấp té vào nhau, vừa cười vừa hò hét bắt nó. Thật may, cánh cửa đang mở, vịt con phóng ra, lao thẳng vào bụi rậm đầy tuyết. Nó nằm yên ở đó như đang ở trạng thái ngủ đông.
Cứ vậy, vịt con ẩn mình giữa bụi cây trong đầm cho đến khi mặt trời bắt đầu rọi những tia nắng ấm áp đầu tiên; bầy chim chiền chiện bắt đầu ngân nga tiếng hót. Mùa xuân trở lại!
Đột nhiên, vịt con giang đôi cánh nghe kêu một tiếng vút thật mạnh, nhấc bổng thân mình bay xa. Trước khi hiểu ra thì nó nhận thấy mình đã ở trong vườn táo đang trổ hoa. Những bông tử đinh hương tỏa hương thơm ngát lan theo gió, uốn lượn dọc kênh đào. Khu vườn xinh đẹp, tươi mát, tràn đầy sắc xuân! Và kìa, phía xa xa, ba con thiên nga trắng muốt đang xù lông lướt nhẹ trên mặt nước! Vịt con nhận ra những chú chim xinh đẹp này và lòng lại dâng trào một nỗi buồn khó tả.
“Mình sẽ bơi lại gần loài chim vương giả này! Cho dù chúng có cắn mình đến chết vì dám cả gan đến gần chúng. Nhưng không sao, chết dưới tay chúng còn tốt hơn là bị lũ vịt cắn, lũ gà mổ, bị người ta đuổi đánh, hay nếm mùi đau khổ thêm một mùa đông nữa!”, nghĩ thế, vịt con lao thẳng xuống nước và bơi đến gần ba con chim đài các. Nhìn thấy vịt con, cả ba xù lông và lao về phía nó.
- Các người cứ giết ta đi! - Vịt con lên tiếng, đầu cúi gằm xuống mặt nước chờ chết. Nhưng nó thấy gì dưới làn nước trong? Đó là hình bóng phản chiếu của nó. Nó không còn là chú vịt con với bộ lông xám xấu xí, gớm ghiếc và hậu đậu nữa. Nó chính là một con thiên nga!
- Chẳng có gì là nghiêm trọng nếu bạn sinh ra trong sân gà vịt nhưng được ấp trong trứng thiên nga! - Một con thiên nga lên tiếng.
Vịt con cảm thấy thật sung sướng. Những đau khổ, tủi cực và những nghịch cảnh từng nếm trải khiến nó thêm trân trọng hạnh phúc mình đang có. Nó hiểu rằng, tất cả tình yêu thương của giống nòi đang chờ đợi nó phía trước. Những chú thiên nga bơi lượn quanh nó và dùng mỏ vuốt ve nó.
Mấy đứa trẻ chạy vào vườn, ném bánh mì và hạt ngũ cốc xuống nước. Bỗng đứa bé nhất reo lên:
- Kìa, có con thiên nga mới kìa!
Cả bọn vỗ tay reo hò vui sướng.
- Đúng rồi, có một con mới đến! - Chúng nhảy nhót, réo gọi cha mẹ ầm ĩ.
Rồi chúng ném thêm bánh mì, bánh ngọt xuống nước và cùng nhau la to:
- Con mới đến là con đẹp nhất, trắng nhất và thật dễ thương!
Những con thiên nga đến trước nghiêng mình ngưỡng mộ nó. Vịt con ngượng ngùng rúc đầu vào cánh. Niềm hạnh phúc dâng ngập hồn nó. Nhưng nó không cảm thấy kiêu ngạo, vì những người có tấm lòng vàng không hề biết cao ngạo là gì! Nó nghĩ về những gì nó đã trải qua - bị cô lập, bị ngược đãi, bị đối xử tồi tệ, bị nhạo báng... - để rồi giờ đây nghe mọi người ca ngợi nó là đáng yêu nhất trong bầy đàn. Những bông tử đinh hương buông cành soi bóng xuống mặt nước cũng nghiêng mình kính phục nó, mặt trời rực rỡ những tia nắng ấm. Vịt con xù bộ lông trắng mướt, vươn cao cái cổ thon dài, lòng rộn rã reo vui: “Khi còn là vịt con xấu xí, mình chẳng bao giờ tưởng tượng mình sẽ có được hạnh phúc như ngày hôm nay!”.
NHỮNH VẤN ĐỀ ĐẶT RA
Mở rộng cái nhìn về bản thân
Gạt bỏ những lời nói tiêu cực để khẳng định bản thân
Vịt con xấu xí không thể hòa hợp với môi trường của mình. Nó bị tấn công vì quá khác biệt, quá to và quá xấu. Tương tự thế, nhiều người cảm thấy mình bị phân biệt đối xử vì không thích hợp với khuôn mẫu được định sẵn trong công ty, như khác biệt về giới tính, học vấn, tôn giáo, hay sắc tộc.
Sự phân biệt hoặc những lời phê phán thái quá của người khác có thể khiến ta tổn thương. Nhưng nghiêm trọng nhất là khi ta ngộ nhận những điều thái quá ấy là bản chất của mình, từ đó trở nên tự ti, sợ sệt, đánh mất bản thân. Trong truyện, không ít lần vịt con tự khoác lên mình “cái tôi” đáng thương như vậy. Khi nó bỏ chạy, vọt qua hàng rào, lũ chim giật mình bay vút lên không, nó tự nhủ: “Tại mình xấu xí và kinh tởm nên chúng mới thất kinh”. Thấy nó, các con thiên nga xù lông tỏ vẻ ngạc nhiên, thì nó cho là tại mình quá ghê tởm. Và khi chó săn không nhìn thấy nó để tha về cho chủ, nó lại suy luận: “Mình xấu đến nỗi chó cũng không buồn cắn!”.
Không ít người trong chúng ta mang tâm trạng giống như vịt con - luôn ám ảnh vì những thiếu sót, khuyết điểm của bản thân. Khi điều này liên tục diễn ra, sự tự tin trong ta sẽ bị ăn mòn, ta sẽ dần xa rời bản tính tự nhiên của mình.
Sau khi thoát khỏi sự hành hạ, ngược đãi trong sân nhà, thoát khỏi bạo lực đẫm máu nơi đầm lầy, vịt con tìm được cuộc sống an toàn trong túp lều của bà cụ cùng với gã mèo và chị gà mái. Gã mèo và gà mái luôn muốn thống trị vịt con, cả hai kiêu hãnh tự nhận mình là kẻ hiểu biết, là “phân nửa thế giới”.
Trong cuộc sống, ta sẽ bắt gặp nhiều người giống như vậy. Đó có thể là một nhà quản lý tự xem mình là đầu não của công ty, luôn cao ngạo và bảo thủ. Đó cũng có thể là những đồng sự ngoan cố, thấy mình có chút tài năng nên luôn chống đối lại mọi sự thay đổi.
Quanh quẩn trong xó nhà, vịt con khao khát trở về thế giới nước của mình, ao ước được té nước lên đầu, được ngụp lặn dưới hào sâu. Nhưng ả gà mái lại cho rằng những mong muốn mãnh liệt ấy của vịt con là điên rồ, là “rỗi hơi”...
Hình ảnh gà mái tượng trưng cho một mẫu người ta thường gặp ngoài đời. Đó là những người đầu óc hẹp hòi, không chịu tư duy và không chấp nhận cái mới. Rất may, vịt con không quan tâm đến những lời khuyên, nó bỏ đi và tiếp tục theo đuổi ước nguyện của mình.
Có thể xem Eleanor Roosevelt - Đệ nhất phu nhân Mỹ (từ năm 1933 đến năm 1945) - là một trong những hóa thân của hình ảnh vịt con xấu xí. Mồ côi lúc mười tuổi, được họ hàng nuôi dưỡng, bà mang mặc cảm tự ti và nỗi sợ hãi kinh niên. Phụ nữ cùng thế hệ với bà luôn an phận với việc phục vụ chồng con, và bà cũng từng chấp nhận điều đó như lẽ tất yếu. Thêm vào đó, bà luôn phải chịu đựng sự chuyên quyền, độc đoán của mẹ chồng. Phải mất mười năm, Eleanor mới dám nói lên suy nghĩ và khát vọng riêng trong tổ ấm của mình. Đặc biệt, sau khi trải qua hai biến cố to lớn - sự phản bội của chồng và căn bệnh bại liệt của ông - Eleanor trở nên bản lĩnh hơn rất nhiều. Là Đệ nhất phu nhân Hoa Kỳ vào thời điểm Thế chiến thứ hai diễn ra một cách tàn khốc, nền kinh tế Hoa Kỳ suy thoái trầm trọng, Eleanor năng nổ góp sức mình cho các hoạt động xã hội. Bà đi khắp đất nước và lắng nghe những người nghèo khổ, những người không có tiếng nói riêng, những kẻ bị gạt ra ngoài lề xã hội. Với vẻ bề ngoài giản dị, lời nói chân thành, Eleanor đã trở thành người phát ngôn cho tầng lớp nhân dân không có điều kiện lên tiếng cho quyền lợi của bản thân, đặc biệt là phụ nữ và những người Mỹ gốc Phi. Những đóng góp to lớn ấy khiến bà trở thành một trong những người Mỹ được mến mộ nhất đương thời.
Là chính mình
Vào mùa thu, vịt con nhìn thấy bầy thiên nga diễm lệ bay vút lên bầu trời cao, bắt đầu hành trình di cư về phương trời ấm áp. Hình ảnh bầy chim khiến tâm hồn vịt con xao động, và đó cũng chính là động lực duy trì sự sống của nó trong suốt mùa đông khắc nghiệt.
Xuân đến, vịt con hoàn toàn trưởng thành, nó giang đôi cánh rộng bay vút lên và đáp xuống một khu vườn tràn đầy hương sắc. Ở đó, nó gặp lại những con thiên nga trắng muốt, đài các. Bầy thiên nga bơi về phía nó. Kinh hãi, vịt con cúi gằm mặt xuống làn nước trong, sẵn sàng đón nhận định mệnh dành cho nó. Nhưng, cũng chính giây phút đó, nó nhận ra hình ảnh thật của bản thân, nó không phải là vịt con, mà là thiên nga. Khoảnh khắc chuyển hóa vừa là khoảnh khắc vịt con thoát khỏi sự ngộ nhận về giống loài, đồng thời cũng là khoảnh khắc tái sinh - một sự sống mới triển nở trong nó.
Đối diện với sự phi thường, hay cái cao sang trong đời, đôi khi người ta bối rối. Họ tự ti, sợ mình không đạt được tiêu chuẩn như mong đợi, sợ tự mình sẽ làm cho mình xấu hổ. Vì không muốn liều lĩnh nên họ chọn cách rút lui. Đừng quên rằng, chỉ khi nào ta dám đối mặt với thực tế khó khăn và sống hết mình với điều mong ước, ta mới có thể nhìn thấy bản chất thật của mình.
Mở rộng cái nhìn về công việc
“- Nhưng bơi lội trên mặt nước tuyệt vời lắm! - Vịt con nói.
- Té nước lên đầu nè, rồi lặn xuống đáy nước nè... Thú vị lắm!”
Công việc giúp chúng ta trưởng thành và có được những thành tựu đáng nhớ. Ta say mê công việc mình làm, trân trọng những người ta cộng tác, thậm chí toại nguyện với những gì mình có. Tuy nhiên, có những lúc ta vẫn không tránh khỏi xáo động, nghi hoặc bản thân. Điều này có thể do những tác nhân bên ngoài, như việc thay đổi lãnh đạo mới, chiến lược mới, sắp xếp lại tổ chức mới... hoặc cũng có thể nằm trong bản thân mỗi người chúng ta. Chẳng hạn, xung đột giữa điều ta muốn và điều người khác yêu cầu ta làm. Xung đột giữa cảm giác kiệt quệ, nản lòng, bị mắc kẹt trong xó nhà cùng một đống việc nhàm chán với sự tự níu kéo, trấn an bản thân rằng chỉ cần cố gắng thêm tí nữa, mọi việc rồi sẽ tốt đẹp.
Thường thì ta cho rằng “bước ra ngoài thế giới rộng lớn” có nghĩa là phải dứt bỏ công việc quen thuộc và làm một cái gì đó ngoạn mục. Điều đó cũng có lý nhưng không phải đúng trong mọi trường hợp. Đôi khi, sự ngoạn mục nằm ngay trong việc ta dám dấn thân với việc mình đang làm và tự thay đổi bản thân, hoàn thiện hơn. Jonathan Young - người cộng tác của nhà nghiên cứu thần thoại Joseph Campbell - từng cho rằng, rời bỏ công việc là cách dễ dàng nhất để dấn thân vào cuộc sống đang chờ đợi bên ngoài. Nhưng gần đây, ông lại khẳng định: “Quyết định trụ lại với một công việc nào đó và tìm cách truyền sức sống mới cho nó đôi khi cũng anh hùng và sáng tạo một cách đáng ngạc nhiên, như là rời bỏ nó vậy”.
Các nhân công chợ cá Pike Place ở Seattle là một thí dụ điển hình cho quan điểm của Jonathan Young. Đối với hầu hết mọi người, trở thành người bán cá chắc chắn chưa bao giờ nằm trong danh sách lựa chọn nghề nghiệp yêu thích, bởi đó là việc làm nặng nhọc, nặng mùi, nghèo khổ và cũng đầy chênh vênh. Thế nhưng, những người bán cá ở Pike Place rất tự hào về công việc của mình. Người ta đã làm một bộ phim tài liệu có tựa đề “Cá” để nói về điều này.
Mọi việc bắt nguồn từ người quản lý khu chợ đầy nhiệt tâm. Hiểu được những người làm công cũng có nhu cầu và sở thích của riêng họ, nên ông đặt vấn đề:
- Chúng ta có thể làm gì để biến nơi này thành một nơi tốt đẹp hơn?
Một trong những người bán cá trẻ tuổi đáp:
- Dù sao mình cũng phải dành trọn thời gian ở nơi này, tại sao mình không biến nó thành một nơi nổi tiếng trên thế giới?
Lúc đầu, nhiều người gạt bỏ ý tưởng đó, nhưng dần dà, họ bắt đầu bàn luận với nhau về cách mọi người cư xử với họ như thế nào nếu họ là những người bán cá nổi tiếng; rồi cách họ giao tiếp với khách hàng ra sao, thậm chí là cuộc sống của họ có gì thay đổi khi trở thành người nổi tiếng khắp thế giới.
Cứ như vậy, họ bắt đầu có thêm động lực trong việc đổi mới công việc của mình. Và thật thú vị, ngày nay, họ đã tạo ra một loại hình dịch vụ đặc biệt, khiến khu chợ trở thành một trong những địa điểm tham quan du lịch hàng đầu Seattle. Sự thay đổi đã đưa lại cho họ những thành tích bất ngờ. Những mục tiêu tưởng chừng chỉ là viễn cảnh khó với tới thì nay, họ đã nắm được trong tầm tay. Mức thu nhập trước đây phải nỗ lực cả tuần lễ mới có được thì nay họ có thể dễ dàng đạt được trong vòng một buổi sáng mà không phải thuê mướn thêm nhân công hay mở rộng cơ sở. Những người bán cá là một minh chứng cho thấy, bằng cách thay đổi chính mình, ta có thể truyền sức sống mới và niềm say mê cho công việc chúng ta vẫn làm.
Mặc dù rất ngưỡng mộ kiểu người như những người bán cá trên, nhưng tôi biết bản thân tôi đang đi theo một hướng khác. Tôi có khuynh hướng dễ buông bỏ công việc mình làm với mong muốn tìm đến một thế giới rộng lớn có nhiều chọn lựa hơn. Chỉ có điều không giống như vịt con, tôi không biết mình đang đi đâu. Nghề đầu tiên của tôi là bác sĩ lâm sàng. Tôi vẫn còn nhớ như in cảm giác khi làm việc ở một nơi mà mình không thuộc về nó. Tôi nhớ câu nói của cô bạn: “Mette, cậu cần công việc của cậu có ý nghĩa hơn bao nhiêu hả?”.
Cô ấy nói đúng, chuyên gia về y học lâm sàng là một công việc tốt; chỉ có điều tôi không phù hợp với nó. Sau vài lần đi chệch hướng như thế, cuối cùng, tôi nhận ra công việc thích hợp nhất với mình chính là giúp đỡ người khác tìm về bản tính tự nhiên trong họ, giúp họ nhận ra thế mạnh của mình, phát huy năng lực của bản thân để có được những thành tựu xuất sắc trong công việc.
Thế giới rộng lớn
“Đột nhiên, vịt con giang đôi cánh nghe kêu một tiếng vút thật mạnh, nhấc bổng thân mình bay xa.”
Cuộc sống hiện đại mở ra cho chúng ta rất nhiều ứng dụng tiến bộ của khoa học kỹ thuật, giúp ta phát huy tối đa năng lực trí tuệ của bản thân.
Những tiến bộ này đưa lại cho ta nhiều lợi ích rõ rệt, nhưng bên cạnh đó, ta cũng phải trả giá cho những hậu quả không thể lường trước. Khi đối xử với thiên nhiên, với con người hoặc thậm chí với cả bản thân như là phương tiện sản xuất, ta sẽ dần bị xa lánh và bị phân cách với cuộc sống.
Trái lại, bằng cái nhìn rộng lớn hơn, ta sẽ thấy cuộc đời có những chủ định riêng. Khi tiếp nhận cuộc sống với những mối quan tâm chung thay vì những toan tính cá nhân, ta sẽ trở nên gần gũi hơn, có nhiều mối giao kết hơn, và nhiều việc làm hơn. Sống trong môi trường mình ưa thích, bao giờ mối liên kết của ta cũng trở nên sâu sắc hơn, không những đối với khía cạnh đời sống nhằm nâng cao tâm hồn mà còn đối với những khía cạnh gai góc đáng sợ khác. Với vịt con xấu xí, nước là môi trường quen thuộc của nó; nó trở nên sống động khi lặn hụp, đùa giỡn trong nước, nhưng nó cũng kinh hãi khi nước nhuộm đỏ máu, thậm chí, nó phải đối diện với cái chết khi nước đóng băng. Còn đối với chúng ta, môi trường tự nhiên quen thuộc có thể là thơ ca, vật lý, nghĩa vụ làm cha mẹ, công việc giám sát, hoặc bất cứ công việc gì đó nối kết ta với cuộc sống, với đồng loại của mình. Và khi được sống trong môi trường yêu thích, ta sẽ nhận ra những điều dưới đây.
Ta có khả năng
“Theo tiếng vịt mẹ, lũ vịt con lần lượt nhào xuống. Nước tung tóe lên đầu, chúng nhanh chóng trồi lên. Đôi chân chúng hoạt động như những mái chèo.
Cả đàn nổi trên mặt nước một cách tuyệt vời, kể cả vịt con xấu xí màu xám.
- Nó không phải là gà tây! - Vịt mẹ sung sướng reo lên. - Nhìn nó sử dụng thành thạo đôi chân kìa, nó còn biết vẫy cánh đứng trên mặt nước nữa chứ. Đúng là con mình rồi.
Mà nhìn kỹ nó cũng đẹp đấy chứ! Cạc! Cạc!...”
Khi chọn được môi trường phù hợp và yêu thích, chúng ta sẽ trở nên mạnh mẽ hơn và phát huy được tối đa sở trường của mình. Không nhất thiết phải là nhiệm vụ cao cả hay một công việc danh tiếng, chỉ cần đó là công việc ta tâm huyết. Một khi biết được đó là công việc ta thật sự quan tâm và phù hợp với khả năng của mình, chắc chắn ta sẽ hoàn thành nó một cách xuất sắc.
Ta sẵn sàng dấn thân
“Bằng! Bằng!. Vừa lúc ấy cótiếng súng vang lên, hai con ngỗng lộn nhào xuống đám cây bần chết ngay, máu loang đỏ cả một vùng nước. (...)
Chó săn phóng xuống đầm, nước và bùn văng tung tóe. Đám bần và lau sậy ngã rạp rào rào.Vịt con đáng thương kinh hãi, rúc đầu vào đôi cánh...”
Cuộc sống luôn ẩn chứa những mối đe dọa, bất trắc. Nhưng khi thật sự yêu thương và quan tâm đến một ai đó, ta sẽ biết cảm thông sâu sắc trước bất hạnh họ gặp phải. Khi để ý đến công bằng, ta sẽ thấy đau xót khi bất công cứ luôn ngự trị trong cuộc sống. Khi tham gia việc gì đó bằng cả tấm lòng thì ta sẽ chẳng có gì phải nuối tiếc.
Ta sinh động
Chạy băng qua cánh đồng, vịt con tìm được chốn an toàn nơi túp lều của bà cụ với ả gà mái và gã mèo - những kẻ luôn ép vịt con phải phục tùng những ý kiến hợm hĩnh của chúng. Nhưng lúc này, vịt con đã trở thành một chú vịt đầy bản lĩnh. Nó không bị lôi kéo vào những điều sai trái, không bị dọa dẫm bởi thói hống hách, không dễ dàng bị thuyết phục... Vịt con hiểu rằng trái tim có những lý lẽ riêng.
Hầu hết chúng ta không muốn bị xem là “cứng đầu”, không có lý trí. Do đó, ta thường tuân theo những tập tục có sẵn của tầng lớp trên. Nhưng chính lúc bất chấp niềm đam mê của mình để chịu ràng buộc bởi kẻ khác thì cũng là lúc ta tự đánh mất sự năng động, nhiệt huyết của bản thân.
Ta bị mắc kẹt
“Mùa đông buốt giá. Vịt con phải bơi liên tục để nước quanh nó không bị đóng băng. Cuối cùng, nó mệt lả, nằm yên và bị đông cứng dưới lớp băng.”
Làm việc mãi trong một môi trường quen thuộc, đôi lúc ta phải đảm đương những công việc quá sức mà không nhận ra. Bận rộn, căng thẳng, ta bị mắc kẹt vào cái bẫy thành công của chính mình. Dần dần, tâm hồn trở nên đông cứng, vô cảm. Những lúc như vậy, ta nên tìm cho mình một thú vui giải trí nào đó, hoặc dành thời gian chuyện trò, tâm sự với bạn bè để có thể phá vỡ mọi ràng buộc hay áp lực mình đang phải đối diện.
Ta thuộc về nơi đâu?
“Vịt con cảm thấy thật sung sướng. Những đau khổ, tủi cực và những nghịch cảnh từng nếm trải khiến nó thêm trân trọng hạnh phúc mình đang có.
Nó hiểu rằng, tất cả tình yêu thương của giống nòi đang chờ đợi nó phía trước.”
Ta thuộc về nơi ta làm việc và yêu thích công việc. Ta thuộc về nơi ta tham gia và chia sẻ nỗi niềm với những người khuyến khích ta phát triển lòng đam mê đó. Ta thuộc về nơi cho ta cảm giác thật sự hứng khởi trong cuộc sống.
Ta muốn có một lịch trình làm việc đầy đủ, chi tiết để còn chuẩn bị, muốn có kế hoạch làm việc chặt chẽ để không lãng phí thời gian, muốn không có sự cố bất ngờ nào xảy ra đối với công việc của mình. Nhưng nếu có ai đó đưa cho ta một kế hoạch hoàn hảo như thế thì ta nên thận trọng, bởi khi đó, ta không đi theo lộ trình của bản thân mà là của người khác.
Dám chấp nhận mạo hiểm trong cuộc sống! Chẳng ai có thể bảo đảm rằng, ta sẽ thành công nếu đi theo những lập trình có sẵn, bởi cuộc sống luôn chứa đựng trong nó những bí ẩn, bất ngờ. Nhưng chắc chắn, ta sẽ ngày một trưởng thành hơn, tâm hồn sẽ trở nên phong phú và sâu sắc hơn nếu biết dấn thân và sống hết mình.
ĐÔI ĐIỀU SUY NGẪM
Đâu là lời nói bạn không nên quan tâm, những lời phán xét, cằn nhằn hay những lời tự cao, tự mãn?
Những cá nhân hay nhóm bạn nào bạn cảm thấy gần gũi? Bạn thích học hỏi từ ai?
Khi không hài lòng với công việc, bạn có khuynh hướng than thở, phàn nàn hay cố gắng chấp nhận rồi từng bước cải thiện nó?
Bạn có sẵn sàng bước ra thế giới rộng lớn bất chấp những thử thách gặp phải hay không?