Thế giới không ngừng phát triển qua những thành tựu và bước tiến nhảy vọt trong nhiều lĩnh vực. Các vận động viên tiếp tục phá vỡ kỷ lục đã được ghi trước đó. Các nhà khoa học hiểu rõ hơn về tác nhân gây bệnh và tìm ra những phương pháp điều trị mới. Công nghệ có sức mạnh ngày càng to lớn, đa chức năng và sản xuất ít tốn kém hơn. Tuy nhiên, trong khi đạt được những tiến bộ vượt bậc bên ngoài này thì con người lại thờ ơ trong việc đào sâu tìm hiểu về thế giới nội tâm. Chúng ta tích lũy được vốn kiến thức rộng lớn, nhưng lại nhận thức quá tồi về bản thân.
"Chúng ta là những con người hiểu biết nhiều, nhưng hời hợt nhất trong lịch sử văn minh nhân loại", Robert Kegan và Lisa Lahey, hai nhà tâm lý học thuộc Trường Harvard, biện luận. "Sự phát triển đúng đắn nằm ở việc biến đổi chính phương thức vận hành của một hệ thống, chứ không chỉ ở việc mở rộng khối lượng kiến thức hoặc các kiểu hành vi". Nguyên tắc này cũng áp dụng cho cấp độ tổ chức. Năng lực của chúng ta, theo Kegan và Lahey, "không còn đủ đáp ứng trong một thế giới đòi hỏi những người lãnh đạo không chỉ biết vận hành, mà còn phải biết tái cấu trúc các tổ chức của họ - từ chính sách, sứ mệnh cho đến văn hóa".
Nhận thức trải rộng về thế giới bên ngoài đưa chúng ta đến bất kỳ đâu. Nhưng nếu không xác định được mình là ai và đang cần gì, chúng ta sẽ mãi không đủ sức đương đầu với những thách thức mà mình gặp phải.
Việc không thể kết nối giữa hành vi với hệ quả tất yếu của nó xuất hiện nhan nhản trong cuộc sống thường nhật. Chúng tôi bắt đầu công việc bằng những câu hỏi "sát hạch năng lượng" khách hàng như sau:
• Anh/chị ăn uống đúng cách, làm việc đều đặn và ngủ đủ giấc đến mức độ nào?
• Anh/chị có hứng khởi làm việc vào buổi sáng không?
• Anh/chị có tập trung cao độ vào những việc ưu tiên và làm việc hết năng suất không?
• Anh/chị có được thúc đẩy bởi mục tiêu rõ ràng trong công việc - một điều gì đó vượt lên trên sở thích cá nhân?
• Anh/chị có tích cực tiếp sức và truyền cảm hứng cho những người dưới quyền?
Hầu hết khách hàng đều không hài lòng với câu trả lời, không phải vì họ phát hiện ra điều mình chưa biết, mà do họ nhận thức được rằng mình đã không chịu kết nối các "điểm" quan trọng nằm rải rác trong cuộc đời lại với nhau, từ đó nhìn nhận một lượt tất cả những gì mình đã trải qua.
Điều này cũng không phải là ngoại lệ đối với bộ phận lãnh đạo doanh nghiệp. Trong suốt thập kỷ qua, chúng tôi đã hỏi hàng trăm người những câu như:
"Ông/bà có nghĩ nhân viên của mình sẽ làm việc tốt hơn khi họ khỏe mạnh và hạnh phúc hơn?".
Lúc nào cũng vậy, câu trả lời luôn là "Có". Sau đó, chúng tôi hỏi thêm một câu nữa:
"Tổ chức của ông/bà có thường xuyên chăm lo sức khỏe và hạnh phúc của nhân viên không?". Và câu trả lời gần như luôn là "Không".
Trong cả hai nhóm câu hỏi dành cho cá nhân và lãnh đạo, mục tiêu của chúng tôi đều là gây cho họ cảm giác khó chịu. Khi mọi người nối các điểm lại với nhau, bức tranh hiện lên hiếm khi nào tốt đẹp. Hầu hết chúng ta đều làm việc suốt nhiều giờ liên tục và lúc nào cũng có cảm giác tất bật. Trong nhiều trường hợp, thời lượng 30 phút (hoặc hơn) mà khách hàng của chúng tôi dành để trả lời những câu hỏi ấy lại là lần đầu tiên trong đời họ dừng lại đủ lâu để phân tích những ích lợi và cái giá phải trả cho những lựa chọn của mình.
Chúng tôi kết luận bài vấn đáp bằng một câu hỏi có vẻ chua chát:
Cuộc sống mà bạn hướng tới liệu có xứng đáng với cái giá mà bạn đang phải trả hay không?
PHONG PHÚ HƠN, SÂU SẮC HƠN, Ý NGHĨA HƠN
Vài năm trước, tôi gặp một chuyên gia nhân sự cao cấp khoảng tầm 50 tuổi của một công ty lớn để thảo luận về những yêu cầu ngày càng cao đối với các chuyên gia tư vấn trong tổ chức của ông, đặc biệt là việc đòi hỏi họ phải di chuyển nhiều giờ liền liên tục.
Nhân vật này - chúng tôi gọi là Carl - mở lời một cách nhiệt tình về các chiến lược ông đặt ra để giúp cho việc di chuyển trở nên dễ dàng hơn: đến sân bay đúng giờ, nghỉ ngơi ở khách sạn sang nhất, ăn ở nhà hàng ngon nhất và cả cách thu xếp để dự họp ở hai thành phố khác nhau trong cùng một ngày. Rõ ràng là ông đầu tư rất nhiều cho công việc.
Carl thuộc dạng thừa cân. Trong buổi trò chuyện với chúng tôi, ông thú nhận mình hiếm khi tập thể dục, ăn uống thất thường, hầu như không bao giờ ngủ tròn giấc và ít khi ở nhà. Thật tình cờ, trong buổi chiều đặc biệt này, ông chuẩn bị bay về nhà sớm hơn thường lệ để đưa cô con gái duy nhất đến trường đại học, cô bé sẽ nhập học trong tuần này.
"Gia đình nghĩ gì về lịch công tác dày đặc của ông?", tôi hỏi.
Carl trầm ngâm suy nghĩ rồi ứa nước mắt. Chỉ khi con gái sắp rời khỏi nhà, Carl mới nhận ra cái giá phải trả mà ông chưa nhận ra trước đó.
Hai tuần sau, Tony, Giám đốc điều hành (CEO) công ty của Carl, đứng trong phòng họp lớn để chào đón hàng trăm nhân viên tập trung về đây. Vị CEO này, một người đàn ông có sức lôi cuốn, tự hào đã bay hàng trăm ngàn dặm mỗi năm, mở lời bằng câu chuyện ông trở về nhà lúc 4 giờ sáng sau chuyến công tác nước ngoài dài ngày. Ông hào hứng kể: "Trời còn tối đen, và lẽ ra tôi đã có thể về nhà ngủ tiếp, tắm rửa, thay trang phục. Nhưng tôi thấy đây là cơ hội hiếm hoi để đi thẳng tới văn phòng và có thêm vài giờ đồng hồ chuyên tâm giải quyết nốt công việc trước khi có người đến".
Carl là sản phẩm của văn hóa đó và ông đã theo vết xe đổ từ Tony, vị CEO của mình. Tony đã không nhận ra việc ông phải làm là hồi phục sức lực bằng việc ngủ thêm vài tiếng, thư giãn bên bữa sáng cùng gia đình, chuyện trò với vợ con sau một tuần vắng nhà. Và ông cũng không nhận ra rằng nếu dành chút thời gian thư giãn, thì ông đã có thể trở nên tỉnh táo hơn, năng động hơn, sáng tạo hơn và thậm chí có thể truyền cảm hứng cho nhân viên nhiều hơn. Cuối cùng, dù vô tình hay hữu ý, câu chuyện của Tony cũng đã gửi một thông điệp đến các nhân viên của mình rằng con đường đi đến thành công trong công ty này là noi theo gương ông, cho dù điều đó có vắt kiệt sức lực và thời gian của họ đi nữa.
Thiếu sót của nhiều người khởi đầu từ sự thiếu nhận thức, không nhìn thấy hậu quả từ lựa chọn sai lầm cho cuộc sống của chính họ và của những người mà họ yêu thương. Gần như đã trở thành chân lý - càng mải mê làm việc, chúng ta càng ít quan tâm đến cảm xúc của mình.
Con người nói chung có khả năng vô tận trong việc tự đánh lừa bản thân và thành thục kỹ năng phủ định, bởi điều đó giúp chúng ta tránh được rắc rối. Trong cuốn sách có tựa rất hay Mistakes Were Made, but Not by Me (Lỗi lầm được tạo ra, nhưng không phải do tôi), hai nhà tâm lý xã hội học Carol Tavris và Elliot Aronson giải thích: "Làm người ai cũng mắc sai lầm. Nhưng sau đó con người biết lựa chọn bao biện hay che giấu. Người ta cứ khuyên phải học hỏi từ những lỗi lầm, nhưng làm sao chúng ta có thể học được khi không thừa nhận lỗi lầm ấy?".
Thay vì nhìn nhận sai lầm, mọi người lại lãng phí năng lượng vào việc lý giải, lấp liếm, bào chữa cho hành vi của mình. Triết gia Thomas Carlyle từng nói: "Không nhận ra lỗi lầm chính là lỗi lầm lớn nhất". Ngược lại, thái độ sẵn sàng chịu trách nhiệm về sai phạm và khiếm khuyết sẽ giải phóng năng lượng để chúng ta học hỏi, phát triển và vun đắp giá trị.
CHẤP NHẬN MẶT TRÁI
Mỗi người đều có khuynh hướng chọn lựa đứng về một phía nào đó: đúng hoặc sai, tốt hoặc xấu, đen hoặc trắng, thắng hoặc bại. Sự chắc chắn khiến chúng ta cảm thấy yên tâm hơn, nhất là trong những lúc lo lắng và dao động. Nhưng cũng vì thế mà chúng ta đã tự dựng lên quanh mình một thế giới hạn hẹp, dù cuộc sống bên ngoài diễn biến phức tạp hơn nhiều.
Khi chấp nhận các mặt trái và thích ứng với các mâu thuẫn của mình, chúng ta sẽ tạo ra cuộc sống phong phú và sâu sắc hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các vị lãnh đạo, những người ở vị trí buộc phải lựa chọn giữa nhiều quan điểm, cân bằng những quyền lợi đối nghịch, làm hài lòng số đông và quyết định các vấn đề nan giải.
Để hiểu rõ hơn về bản thân, bạn hãy đánh dấu đặc tính phù hợp với bạn nhất trong mỗi cặp dưới đây.
Hướng ngoại Hướng nội
Quyết đoán Cởi mở
Tự tin Khiêm nhường
Lý trí Trực giác
Mưu lược Trầm tư
Thực tế Sâu sắc
Sáng suốt Chấp nhận
Trung thực Lòng trắc ẩn
Dũng cảm Cẩn trọng
Kiên định Linh hoạt
Cứng rắn Cảm thông
Rõ ràng, chúng ta có xu hướng lựa chọn thiên về một bên. Nhiều công ty đánh giá cao loạt đặc tính phía trái hơn là phải. Nhưng chính vì việc đặt nặng hoàn toàn bên này và xem nhẹ bên kia mà chúng ta bỏ lỡ cơ hội tiếp cận những giá trị khác của chính mình và của cả người khác.
Nhiều tổ chức xây dựng chương trình bồi dưỡng lãnh đạo theo các "mô hình năng lực" với một loạt kỹ năng trọng yếu được đặt ra. Trong mô hình này, những đặc tính bên cột trái luôn nhiều hơn cột phải. Không có vị lãnh đạo nào mà chúng tôi biết nhận ra giá trị của việc chuyển đổi tự do và linh hoạt giữa hai đặc tính đối lập để thể hiện bản thân một cách tốt nhất.
Không đồng tình với mô hình năng lực trên, cách đây một thập kỷ, Viện Gallup bắt đầu tập trung vào cái gọi là khả năng lãnh đạo "dựa trên ưu điểm". Giả thuyết của Gallup là con người sẽ làm việc hiệu quả nhờ nâng cao ưu điểm hơn là cố gắng sửa chữa nhược điểm. Đây là một khái niệm thuyết phục, song cũng có mặt hạn chế.
Mặt hạn chế tiềm ẩn của Gallup khi đề cao ưu điểm là sự chọn lựa các đặc tính để trau dồi. Cách này tạo ra lựa chọn sai lầm còn nhiều hơn theo "mô hình năng lực". Chúng ta không thể phủ nhận mong muốn cải thiện nhược điểm sẽ tốt hơn phát huy ưu điểm hiện có. Một thực tế nữa là người ta dường như chỉ đạt được hiệu quả cao nhất trong công việc mà họ yêu thích, đam mê và nỗ lực hết mình. Việc chỉ chú trọng vào ưu điểm cũng nảy sinh vấn đề. Triết gia Gregory Bateson lý giải: "Luôn tồn tại một giá trị tối ưu, mà nếu vượt ra khỏi giá trị đó thì cũng trở thành độc chất, bất kể đó là thứ gì - khí oxy, giấc ngủ, liệu pháp tâm lý hay triết học".
Thiền sư Trung Quốc, Tăng Xán, nói không có đối lập – các mặt vẫn thường được xem là đối lập luôn gặp gỡ, bao giờ cũng gặp gỡ. Đây là một trong những chân lý nền tảng nhất cần phải hiểu, rằng các mặt đối lập là không đối lập. Chính bạn là người nói chúng đối lập, bằng không thì chúng không đối lập. Trong bài thơ Tín Tâm Minh, Thiền sư Tăng Xán có nói:
Sai lạc nửa đường tơ
Đất trời liền phân cách
Chớ nghĩ chuyện ngược xuôi
Đạo hiện liền trước mắt
Đem thuận nghịch chọi nhau
Đấy chính là tâm bệnh
Những ưu điểm tốt đẹp nhất cũng đi liền với hạn chế. Tự tin mà thiếu tính khiêm nhường thì trở thành ngạo mạn. Dũng cảm mà thiếu tính cẩn trọng thì trở thành liều lĩnh. Bởi vì tất cả các ưu điểm được gắn kết với nhau, cho nên bất kỳ ưu điểm nào bị lạm dụng quá mức đều trở nên nguy hại. Việc hít sâu chỉ có ích khi thở mạnh ra. Thúc đẩy bản thân vượt ra khỏi vùng thoải mái sẽ trở nên khó chịu, nhưng đó là phương cách duy nhất để học hỏi và phát triển. Theo triết lý Trung Hoa, âm và dương đại diện cho hai sức mạnh đối nghịch, nhưng phụ thuộc lẫn nhau trong một thể hoàn chỉnh.
Chúng ta tạo ra giá trị tối ưu không đơn thuần dựa trên ưu điểm hay lờ đi nhược điểm, mà phải lưu tâm đến cả hai. Điều này thể hiện rõ nhất khi chúng ta tự nhìn vào chính mình. Nhà tâm lý học James Hillman viết: "Yêu thương bản thân thật không dễ dàng gì… bởi điều đó có nghĩa là chúng ta phải yêu thương mọi mặt trong con người mình, kể cả những mặt tối, thấp kém và xấu xa.
Cách khắc phục nhược điểm này nằm ở sự lưu tâm đúng mực. Về phạm trù đạo đức, chúng ta thừa nhận những mặt này là tệ hại, không thể dung thứ và phải thay đổi, nhưng đồng thời vẫn yêu mến, chấp nhận một cách vui vẻ những gì mình vốn có". Khi đã chấp nhận bản thân, chúng ta sẽ nhận biết những trở ngại phải đối mặt để bồi đắp năng lực như mong muốn.