Kích động là một sự việc, hành vi, hoặc tình huống liên tục khơi dậy cảm xúc tiêu cực và thúc đẩy chúng ta tới lựa chọn chiến-hoặc-lùi. Chúng ta bị kích động mỗi ngày, với mức độ cao thấp khác nhau. Chúng phiền toái giống như một con ong đậu trên cánh tay bạn, làm bạn tức tối và cố tìm cách xua nó đi. Có lúc bạn bị đốt cho một vết, đau nhức kéo dài, và cảm giác đó hóa thành nỗi ám ảnh dai dẳng. Nhiều lúc, chúng ta bị kích động suốt cả ngày. Hết chuyện này đến chuyện kia xảy ra khiến chúng ta mất kiên nhẫn, sợ hãi, thất vọng hay giận dữ. Hậu quả là về mặt sinh học, chúng ta bị vướng vào nguy hiểm: Chúng ta nhạy bén trước những bất ổn trong cuộc sống hơn là những điều đúng đắn, tốt đẹp. Trong một bài báo mang tên "Điều xấu mạnh hơn điều tốt", Roy Baumeister cùng các đồng sự đã xét lại hàng chục nghiên cứu về đề tài này và tổng hợp như sau: "Cảm xúc tiêu cực, cha mẹ tồi và những lời chê bai có tác động mạnh hơn nhiều so với cảm xúc tích cực, cha mẹ tốt và những lời khen ngợi. Thông tin xấu được xử lý triệt để hơn tin tốt. Ấn tượng xấu, hình mẫu xấu hình thành nhanh hơn và để lại ấn tượng lâu hơn".
Hiện tượng này còn được gọi là "thiên hướng tiêu cực". "Các nhà tâm lý học nhận thấy rằng lần nào cũng vậy, tâm trí con người luôn phản ứng trước cái xấu nhanh hơn, mạnh hơn và lâu hơn cái tốt cùng xảy ra trong thời điểm đó", Jonathan Haidt giải thích. Khi nhận được bảng đánh giá năng suất công việc, bạn chú ý đến lời phê bình hay khen ngợi? Bạn dành nhiều thời gian hơn cho việc nào – vui sướng vì khoản đầu tư có lời hay buồn phiền vì thua lỗ? Rất nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng nỗi buồn khi mất đi một thứ luôn lớn hơn niềm vui khi có cùng một thứ ấy. Ngược lại, khi từ bỏ một điều gì, chúng ta buồn nhiều hơn là khi có được nó lần đầu tiên.
Như đã thảo luận, mỗi người có cách phản ứng trước hiểm nguy bằng cách tiến lên hoặc thoái lui. Hãy xem xét ví dụ sau: dựa trên kinh nghiệm của tôi thì có nhiều khả năng bạn mất tập trung khi đọc cuốn sách. Bạn dễ dàng bị phân tâm bởi bất cứ điều gì diễn ra xung quanh. Hậu quả là bạn bỏ sót nhiều điều đã đọc. Tôi sẵn sàng cược là bạn ít chú tâm khi đọc sách, đó là lý do tại sao kiến thức bạn nông cạn, và rồi bạn sẽ mất nhiều thời gian ba hoa về mọi thứ mà không thực sự hiểu mình đang nói cái gì.
Bây giờ, hãy dành chút thời gian phân tích cơ thể mình. Bạn đang cảm thấy như thế nào? Có thở gấp hơn không? Bạn có cảm giác cồn cào trong bụng hay nhói ngực? Có lẽ bạn đang thấy kích động và khó chịu trước những gì mà tôi vừa nói về chính bạn.
Nếu vậy thì cũng khá đủ rồi. Mục tiêu của tôi là kích động bạn. Tất nhiên, trong thực tế, tôi không có bằng chứng cho thấy những gì tôi vừa nói về bạn là có cơ sở. Mặc dù vậy, nếu bạn cũng giống như hầu hết những người tôi làm việc cùng thì nhiều khả năng điều tôi nói sẽ kích động bạn ở một mức độ nào đó và có lẽ nó xảy ra quá nhanh, đến nỗi bạn không nhận ra.
Amygdala, hệ thống cảnh báo sớm của cơ thể, đã phát tín hiệu cảnh báo ngay trước khi não đánh giá liệu những lời nói ấy có hợp lý hay không. Amygdala gửi thông điệp đến não trong tích tắc, phóng các hormone gây căng thẳng vào mạch máu để bạn chuẩn bị bảo vệ bản thân. Những hormone đó lúc này có thể vẫn còn đang lưu thông trong mạch máu, tuy nhiên có lẽ nồng độ đã giảm xuống ngay khi bạn nhận ra đây chỉ là một trò bịp.
Vậy bạn phản ứng thế nào? Có phải vì đang ở thế "chiến" nên bạn thấy khó chịu bởi giả định của chúng tôi? Có lẽ bạn thầm nghĩ: "Thật là ngu ngốc. Tôi đã chú tâm vào những gì mình đọc, và thậm chí nếu tôi không chú tâm thì những gì ông nói cũng không đúng". Chúng ta phản ứng bằng cách chuyển cảm xúc tiêu cực của bản thân sang người khác khi ở thế "chiến" và chuyển cảm xúc đó vào chính mình khi ở thế "lùi". Không có phản ứng nào hữu ích dài lâu. Cuối cùng, chúng ta khiến mình, hoặc người khác, hoặc cả hai đều cảm thấy bực bội.
ĐỪNG LÀM BẤT CỨ ĐIỀU GÌ KHI CẢM THẤY BỊ ÉP BUỘC
Nơi đầu tiên thể hiện trạng thái bị kích động chính là cơ thể. Trong trạng thái chiến-hoặc-lùi, hệ thần kinh giao cảm sẽ đưa ra phản ứng tức thời và phớt lờ khả năng phản xạ, tức là nó không cho ta cơ hội chủ động quyết định. Khi bị kích động, tim bạn đập nhanh hơn, bạn có cảm giác tức ngực, thất vọng, lo lắng, sợ hãi hay tức giận. Lúc này, bạn cần áp dụng "Quy tắc vàng" về sự kích động: đừng làm bất cứ điều gì bạn cảm thấy bị ép buộc.
Từ then chốt ở đây là "bị ép buộc". Ép buộc không phải là sự lựa chọn và hiếm khi dẫn đến kết quả tích cực. Nếu bản năng của bạn là tấn công mỗi khi cảm thấy bị đe dọa, thì tốt nhất là bạn hãy kiềm chế. Nếu bản năng là thu mình lại, thì bạn cứ giữ nguyên trạng thái đó. Trong cả hai trường hợp, điều then chốt chính là chuyển từ trạng thái bị động sang có chủ ý. Khi đó, bạn có thể đưa ra quyết định có ý thức về cách phản ứng. Chỉ cần hít thật sâu rồi thở ra từ từ, bạn sẽ bớt kích động và bình tĩnh hơn. Hãy cảm nhận bàn chân, ngón chân sau đó là gót chân – điều đó sẽ giúp bạn tĩnh tâm và thoát khỏi nhận thức mối đe dọa theo bản năng.
Jonathan, Giám đốc Điều hành cấp cao một công ty sản xuất hàng tiêu dùng lớn mà chúng tôi đã cùng làm việc, chia sẻ: "Giờ đây, tôi nhận ra rằng những lúc tôi kích động nhất là lúc tôi thực sự căng thẳng, hoặc có nhiều thứ cần giải quyết ngay, hoặc thời hạn gấp rút. Trong tình huống đó, tôi thấy những người xung quanh đang lãng phí thời gian của mình, như khi nhận một e-mail yêu cầu làm một việc mà tôi nghĩ chính người gửi có thể tự mình xử lý. Ngay lúc đó, tôi hồi âm với lời lẽ phê phán. Vừa nhấp vào nút Gửi, tôi đã biết mình không nên làm thế. Nhưng quá muộn rồi. Rồi tôi tìm cách hòa giải, xin lỗi, nói chung là dọn dẹp mớ lộn xộn mình vừa bày ra, mà việc này lại làm mất thời gian của cả tôi lẫn họ. Giờ tôi đang học cách hít thở thật sâu và nhấn nút Lưu để e-mail được giữ lại, thay vì gửi đi. Lúc bình tĩnh hơn, tôi quay lại xóa e-mail đó hoặc viết lại toàn bộ".
NHU CẦU CẢM XÚC CỐT LÕI
Nếu kích động là phản ứng nhận thức mối đe dọa và nguy hiểm thì chính xác chúng ta cảm thấy gì lúc nguy hiểm? Tại sao những sự việc có thể đoán trước lại đẩy ta vào vùng tiêu cực cao? Đây không phải kiểu câu hỏi mà nhiều người trong số chúng ta thường nghĩ đến, ít nhất là vì chúng ta hiếm khi ý thức được rằng mình đang bị kích động. Khi chúng tôi hỏi mọi người về sự kích động gần nhất thì hầu như ai cũng nhớ. Trong đa số trường hợp các khách hàng chia sẻ, nguồn gốc kích động có thể bắt đầu từ cảm giác không được đánh giá đúng mức hoặc những lời nói, hành vi thiếu tôn trọng từ người khác. Nhu cầu cảm xúc cốt lõi của con người là cảm thấy an toàn và được coi trọng đúng nên khi lòng kiêu hãnh bị tổn thương, chúng ta thấy bất an và ở mức độ nặng có thể đổ quỵ.
Bất kỳ ai cũng có nhu cầu cảm thấy được coi trọng. Tác giả William Irvine trong cuốn On Desire (Nỗi khát khao) lý giải: "Chúng ta muốn người khác thừa nhận, coi trọng và giao tiếp với mình. Chúng ta muốn họ yêu quý mình, ngưỡng mộ mình, và nếu không thì ta mong muốn được họ tôn trọng hoặc thừa nhận", hay như Daniel Goleman nói: "Về mặt sinh học, mối đe dọa đối với vị trí của chúng ta trong mắt người khác cũng mạnh mẽ gần như mối đe dọa đối với sự sống còn".
Sự kết nối tích cực với mọi người khiến ta cảm thấy an toàn, tăng hiệu quả trong công việc. Càng cảm thấy giá trị của mình bị lung lay, ta càng mất nhiều năng lượng hơn để bảo vệ giá trị đó, nhưng lại ít năng lượng sẵn có để tạo ra giá trị. Sự kích động như chiếc chuông cảnh báo nguy hiểm cận kề, buộc chúng ta làm gì đó trước cảm giác bị coi thường. Hãy xem mười điều kích động phổ biến nhất sau:
• Cảm thấy nói chuyện phải hạ mình và thiếu sự tôn trọng
• Bị đối xử bất công
• Cảm thấy không được đánh giá cao
• Không được lắng nghe
• Người khác không tín nhiệm công việc của mình
• Buộc phải chờ đợi
• Người nào đó chen ngang dự án mình đang giám sát
• Cảm thấy bị chỉ trích hay bị đổ lỗi
• Thời hạn phi thực tế
• Những người "biết tuốt"
CĂN CỨ VỮNG CHẮC
Nhu cầu được quan tâm và an toàn có nguồn gốc từ những giai đoạn đầu tiên trong quá trình phát triển của loài người và có ý nghĩa về mặt sinh học. Nhà nghiên cứu Michael Meaney phát hiện ra rằng sự chăm lo của chuột mẹ có ảnh hưởng đến chuột con. Những chuột con được mẹ liếm lông ít sản sinh ra hormone gây căng thẳng trong tình huống khẩn cấp. Những chuột con được mẹ chăm sóc kỹ lưỡng cũng trở nên lanh lợi hơn và khi lớn lên, chúng có khả năng nuôi con tốt hơn. Meaney tin mô hình này đúng với tất cả các loài. Tuy nhiên, hơn bất kỳ giống loài nào, nhu cầu được quan tâm của con người xuyên suốt trong cuộc đời.
Việc sinh ra và lớn lên trong một gia đình thượng lưu người Anh lạnh lùng đã phần nào thúc đẩy nhà phân tâm học John Bowlby dành trọn cuộc đời nghiên cứu sự gắn kết giữa cha mẹ và con cái. Tương tự bọn trẻ thời đó, ông hiếm khi gặp cha mẹ và khi lên bảy, ông được gửi đến trường nội trú với những trải nghiệm đau thương, đáng sợ.
Bowlby tin rằng mấu chốt đối với sự phát triển cảm xúc lành mạnh là có được "căn cứ vững chắc mà từ đó trẻ bước vào thế giới rộng lớn ngoài kia rồi trở về, biết chắc rằng mình luôn được chào đón, được chăm sóc yêu thương và được vỗ về an ủi khi lo lắng, sợ hãi".
Theo ông, căn cứ vững chắc và là nơi ẩn náu an toàn, nơi cung cấp nguồn tái tạo cảm xúc, giúp trẻ mạo hiểm khám phá những điều chưa biết. Căn cứ càng vững thì trẻ càng tự tin và sẵn sàng bước vào thế giới sau này. Nhà phân tâm học cùng thời với Sigmund Freud là Margaret Mahler mô tả việc "trở về căn cứ" là cơ hội để "tiếp nhiên liệu". Nói tóm lại, cảm giác được coi trọng là hình thức ngừa căng thẳng cơ bản nhất.
Những trải nghiệm thời thơ ấu sẽ để lại những dấu ấn sâu sắc, ảnh hưởng mạnh mẽ đến tính dễ kích động trong suốt cuộc đời mỗi người. Thậm chí dù đã trưởng thành, Baumeister kết luận, nỗi sợ cô độc và thiếu sự quan tâm "còn tệ hơn nỗi đau bị bạo hành về thể chất và tinh thần". Căn cứ vững chắc đi từ cha mẹ đến bạn đời. Mức độ nhu cầu này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng các mối quan hệ, mà còn tác động đến góc nhìn của chúng ta về thế giới này. "Rất nhiều hành vi có biểu hiện rối loạn thần kinh dường như xuất phát từ nỗ lực vô vọng trong việc thiết lập hay duy trì mối quan hệ với người khác, hoặc sự suy sụp khi nhu cầu gắn kết của bản thân không được đáp ứng".
Bowlby viết: "Duy trì mối quan hệ với một người quen sẵn sàng hỗ trợ chúng ta trong trường hợp khẩn là một hợp đồng bảo hiểm an toàn, bất kể ở độ tuổi nào". Nhu cầu này củng cố kết quả nghiên cứu gây chú ý của tổ chức Gallup rằng một trong những chìa khóa để đạt được sự toàn tâm và hiệu suất cao là "có một người bạn tốt nhất ở văn phòng". Một người bạn hay một người cố vấn đáng tin cậy trong môi trường làm việc hình thành một căn cứ vững chắc – nguồn nuôi dưỡng cảm xúc lâu dài, nguồn gốc của sự an toàn giúp chúng ta đương đầu trước những thử thách hàng ngày. Có thể mô tả điều này theo khía cạnh năng lượng: đòi hỏi càng nhiều thì nhu cầu tái tạo và phục hồi càng cao – cả về thể chất và cảm xúc.
Khi nhu cầu cảm xúc cơ bản của cấp lãnh đạo và quản lý không được đáp ứng đầy đủ và lâu dài, họ có hai hành vi ứng xử phổ biến. Thứ nhất là đề cao giá trị bản thân qua sự độc đoán về quyền lực. Biểu hiện dễ thấy nhất là sự áp đặt người khác, khả năng lắng nghe tồi, thiếu kiên nhẫn và hay phô trương. Nếu người lãnh đạo không muốn thành thật nhìn nhận về bản thân để nhận ra nỗi sợ hãi và thiếu sót của mình, họ sẽ không thể phát triển hay thay đổi. Những người dưới quyền họ cũng phải trả giá. Cách hành xử thứ hai là chê bai người khác nhằm bảo vệ mình. Điều này thể hiện ở sự chỉ trích nhân viên dưới quyền và ngăn cản những phản hồi tích cực. Tác động của việc này quá rõ: càng ít được xem trọng và đánh giá cao, thì sự toàn tâm, lòng trung thành và năng suất làm việc của con người càng có xu hướng giảm.
Chúng ta mất nhiều thời gian với cảm giác thắng hoặc thua, giỏi hơn hay không giỏi bằng. Cả hai vị thế đều khiến chúng ta trở nên xa cách với người khác và chẳng mang lại lợi ích gì.
Phản ứng theo kiểu "chiến" một cách quyết liệt khi cảm thấy thiếu sự tôn trọng là cách làm nhằm thu hút sự chú ý. Chúng ta nhận ra điều này nơi các nhà lãnh đạo ưa phô trương quyền lực, giành công, đổ lỗi cho người khác và không chấp nhận các quan điểm bất đồng. Trái lại, khiêm tốn là thước đo cho sự tự tin của nhà lãnh đạo. Trong cuốn Good to Great (Từ tốt đến vĩ đại), Jim Collins xem tính khiêm tốn và tính cương quyết là hai phẩm chất hàng đầu của các nhà lãnh đạo tại những công ty thành công lâu đời nhất. Điều này có thể được giải thích theo khía cạnh năng lượng: người lãnh đạo yên tâm về giá trị của chính mình sẽ tự nguyện truyền năng lượng cho những nhân viên dưới quyền.
Phản ứng theo kiểu "lùi" khi cảm thấy giá trị của bản thân bị đe dọa là phương thức giảm thiểu nỗi sợ hãi bằng cách né tránh mâu thuẫn với người khác. Trong hầu hết các tổ chức chúng tôi từng đến làm việc, hình thức trốn tránh dường như phổ biến hơn chống đối. Nhưng nó tạo ra những tác hại ngấm ngầm.
Đố kỵ và lòng tham là hai trong số những biểu hiện đầu tiên khi nhu cầu về sự an toàn và giá trị không được đáp ứng. Sự đố kỵ là lòng tham muốn sở hữu những thứ mà người khác có. Sự đố kỵ khiến chúng ta không chỉ lãng phí năng lượng so đo thiệt hơn với người khác, mà còn tổn hại đến họ để mưu cầu giá trị cho mình. Bạn có thấy ngạc nhiên không khi tán gẫu, những câu chuyện chúng ta kể theo hướng tiêu cực có xác suất cao gấp mười lần tích cực?
Khi chúng ta cố xây dựng giá trị của mình mà phải tổn hại đến người khác, do bởi lòng tham hay sự đố kỵ, thì họ thường phản ứng theo kiểu sự sống còn của họ đang bị đe dọa. Tương tự, nỗ lực chứng tỏ mình hơnngười khiến chúng ta xa dần mối quan hệ khắng khít mà chúng ta khát khao có được. Hạnh phúc không chỉ dựa vào việc xây dựng giá trị bản thân, mà còn vào sự tôn trọng người khác.