Phần 5

Ý NGHĨA - TINH THẦN

Chương 18TÔI LÀ AI? TÔI THỰC SỰ MUỐN GÌ?

"Tôi là ai" và "Tôi thực sự muốn gì?" là hai câu hỏi lớn nhất trong cuộc đời chúng ta.

Câu "Tôi là ai?" chính là "Tôi đại diện cho cái gì?".

Và "Tôi thực sự muốn gì?" chính là "Mục tiêu cuộc đời tôi là gì?".

Năng lượng tinh thần là nguồn năng lượng mạnh mẽ duy nhất mà chúng ta nhận được từ các giá trị bên trong và mục đích trong sáng không tư lợi thể hiện qua những hành vi hàng ngày.

Giá trị bên trong chỉ hướng đi, giúp chúng ta vượt qua sóng gió và đưa ra lựa chọn đúng đắn, thậm chí trong những trường hợp ta có khuynh hướng chọn lấy con đường dễ đi hơn. Giá trị là nguồn gốc của bản sắc và sức mạnh. Hầu hết mọi thứ trong cuộc đời như công việc, nhà cửa, người thân hay sức khỏe đều có thể mất đi; nhưng không ai có thể lấy được giá trị của bạn. Hàng loạt nghiên cứu cho thấy những người có động lực xuất phát từ bên trong luôn có nghị lực, kiên trì và có khả năng hơn.

Mục tiêu rõ ràng gắn kết với giá trị sẽ cho chúng ta sự kiên định để bước tiếp. Đó là động lực giúp ta thức dậy mỗi sáng, tiếp thêm nhiên liệu để ta đối mặt với bao chướng ngại vật trên đường. Nhà triết học Nietzsche từng nói: "Người có động lực sống luôn chịu đựng được mọi khó khăn".

Tinh thần còn hơn cả thể chất, cảm xúc, trí tuệ, lại đồng thời bao gồm cả ba yếu tố này. Đó chính là cấp độ phát triển cao nhất của con người. Năng lượng thể chất là nền tảng, và nếu bị phớt lờ, nó sẽ tác động đến khả năng kiểm soát cảm xúc. Nếu để cho cảm xúc chế ngự, chúng ta sẽ khó tập trung chú ý hoặc suy nghĩ sáng tạo. Tốt nhất, chúng ta sử dụng hết cả ba yếu tố - thể chất, cảm xúc, trí tuệ - tượng trưng cho giá trị bên trong và lý tưởng của mỗi người.

Giống như ba nhu cầu thiết yếu kia, chúng ta nuôi dưỡng năng lượng tinh thần hiệu quả nhất khi luân phiên sử dụng và tái tạo năng lượng đó. Đây là sự di chuyển giữa suy nghĩ về việc xác định, đổi mới mục tiêu và khát vọng trong tâm trí (góc phần tư phía dưới bên phải của Tứ đồ Tinh thần) và thể hiện điều đó ra bên ngoài qua các hành vi (góc phần tư phía trên bên phải).

Tuy nhiên, khác với ba tứ đồ trước, bạn phải lưu ý rằng Tứ đồ Tinh thần không có tính từ mô tả. Khoa học giúp chúng ta hiểu một cách khách quan về những hoạt động tiếp thêm năng lượng thể chất, trí tuệ, cảm xúc, cũng như làm suy yếu chúng. Nhưng về phương diện tinh thần, giá trị, mục tiêu và hành vi mang tính chủ quan, cảm tính và cá nhân hơn.

Có hai cách riêng biệt để nuôi dưỡng năng lượng tinh thần. Cách thứ nhất phụ thuộc vào việc xác định cái mà bạn đại diện - bạn muốn trở thành người như thế nào và hướng đến mục tiêu gì, nằm ở góc phần tư phía dưới bên phải, thuộc về bên trong. Cách thứ hai thể hiện qua những hành vi trong cuộc sống, nằm ở góc phần tư phía trên bên phải, thuộc về bên ngoài.

Nuôi dưỡng năng lượng tinh thần đòi hỏi nỗ lực và suy ngẫm. Không có lối đi tắt và cũng không thể "đốt cháy giai đoạn". Việc thực hành tinh thần tuy gian nan, nhưng sẽ tiếp sinh lực cho chúng ta. Thành quả mà ta gặt hái được sẽ phụ thuộc vào cách mỗi người đầu tư vào cuộc sống của mình. Mục tiêu và ý nghĩa cuộc sống không phải là cái có sẵn để chúng ta thừa kế.

Nhà thần kinh học Viktor Frankl viết: "Chúng ta mong đợi điều gì từ cuộc sống thì không quan trọng, mà quan trọng là cuộc sống mong đợi điều gì từ chúng ta. Hãy thôi hỏi ý nghĩa của cuộc sống này, mà thay vào đó, từng ngày từng giờ tự hỏi bản thân sống như thế nào để có ý nghĩa…".

Khi nói đến năng lượng tinh thần - phần bên phải của tứ đồ - tức là chúng ta nói đến nguồn năng lượng tích cực sẵn có trong mỗi người. Để biết mình muốn trở thành người như thế nào, bạn hãy nghĩ đến những tính cách tốt đẹp nhất của mình và tự hỏi chúng có ích gì cho người khác không. Sau đó, bạn hãy thực hành bằng cách tự vẽ tứ đồ tinh thần cho mình.

Hãy nhớ lại hai việc tốt bạn làm gần đây khiến bạn thấy hài lòng nhất, rồi viết ra điều đó ở góc phần tư phía trên bên phải. Bạn đang đáp ứng những giá trị nào? Những giá trị này thuộc góc phần tư phía dưới bên phải. Kế đến, cố gắng nhớ những lần mà bạn cảm thấy tệ hại, không hài lòng về hành vi cư xử của mình. Hành vi này thuộc góc phần tư phía trên bên trái.

Bây giờ, hãy xem cách bạn cư xử tốt nhất trong trường hợp đó, rồi ghi vào góc phần tư phía trên bên phải. Cách cư xử này phản ánh những giá trị gì? Trả lời vào góc phía dưới bên phải. Ví dụ, nếu bạn ghi vào góc này là "rộng rãi", "hào phóng" hoặc "bao dung" thì bạn ghi những giá trị đối nghịch vào góc phía dưới bên trái là "keo kiệt", "bủn xỉn" hoặc "khắt khe".

Đây là bài thực hành khó. Nhìn thấy khuyết điểm cũng như tạo dựng uy tín cho bản thân đều không phải việc dễ dàng gì. Bạn có thể nhờ một người nào đó hiểu rõ bạn để giúp bạn làm bài thực hành này.

Khi đã điền đầy đủ vào bốn góc của tứ đồ, bạn sẽ có được hai "bức chân dung" của chính mình. Một là những tính cách bạn muốn tránh xa và một là những tính cách tốt đẹp nhất có trong bạn. Vậy con người thật của bạn là gì? Đương nhiên, con người bao gồm cả hai mặt này và tùy tình huống mà chúng ta thể hiện.

HẠN HẸP, NÔNG CẠN

Tiền bạc chính là chất ngọt trong bữa ăn kiêng tinh thần. Vị thì ngon, dùng thì thích và không độc hại, nếu dùng lượng vừa phải. Nhưng bất kỳ thứ gì khiến ta thích thú đều có khả năng khiến ta bị nghiện. Vấn đề nằm ở bản chất của thói nghiện: liều lượng dùng ngày càng tăng, nhưng bạn vẫn không thể nào đạt được niềm vui thích lúc ban đầu.

Rời khỏi chẳng bao lâu trước khi tập đoàn tài chính Lehman Brothers sụp đổ, vị cựu giám đốc điều hành của tập đoàn đã kể cho chúng tôi nghe câu chuyện: "Một chiều nọ, tôi ngồi trong văn phòng và phàn nàn bâng quơ về việc lại phải đi ra ngoài. Anh chàng ngồi bàn kế bên liền nói ‘Vâng, tôi cũng vậy thôi. Tôi cũng phải bay và tôi sẽ không thể có mặt trong ngày sinh nhật đầu tiên của con gái mình’. Anh ta đã làm cho Lehman Brothers hơn 20 năm và giá trị của anh ít nhất là 50 triệu đô-la. Tôi hỏi ‘Vậy tại sao anh vẫn làm ở đây?’. Anh ta nhìn như thể tôi là một gã đần, rồi đáp ‘Dĩ nhiên là vì tiền rồi’. Nhưng đến mức đó thì không còn là vì tiền nữa. Bạn tiếp tục làm việc vì bạn nghĩ đó là con người của bạn, là bản sắc của bạn, là sự khác biệt của bạn so với mọi thứ khác. Tôi biết điều này là đúng, bởi tôi đã từng trải qua cuộc khủng hoảng bản sắc khi nghỉ việc. Cảm giác như đang cai thuốc vậy".

Khi phần thưởng vật chất có sức cám dỗ, bản năng "tôi muốn có ngay cái tôi muốn" sẽ lấn át khả năng suy xét của thùy trước trán.

Nhiều năm trước, khi nền kinh tế đang trên đà tăng trưởng mạnh, tôi có một cuộc trò chuyện với các ủy viên điều hành của một ngân hàng đầu tư lớn. Câu chuyện xoay quanh cách duy trì năng suất cao trong thời đại mà nhu cầu không ngừng tăng lên. Tôi trình bày về vai trò của bốn nguồn năng lượng khác nhau như nhân tố then chốt để duy trì năng lực. Khi tôi kết thúc bài thuyết trình, một vị độ 40 tuổi phát biểu: "Ông đang giả định rằng chúng tôi lo lắng về khả năng duy trì. Nhưng thực tế, có hàng trăm nhân tài gõ cửa công ty chúng tôi hàng năm, khao khát được làm việc tại đây. Nếu một người kiệt sức hay muốn nghỉ việc sẽ có mười người khác thay thế, và tất cả họ đều sẵn sàng làm việc 24/7. Vậy tại sao chúng tôi lại phải quan tâm đến việc duy trì hay hồi phục chứ?".

Ông ta tiếp tục: "Tại sao chúng ta phải bận tâm về những thứ khác, khi chúng ta chỉ cần nghĩ đến việc kiếm nhiều tiền càng nhanh càng tốt". Ba năm sau, vào năm 2008, nền kinh tế suy thoái, thị trường chứng khoán sụp đổ, ngân hàng nọ gần như biến mất khỏi thị trường.

GIÁ TRỊ CỦA SỰ SUY NGẪM

Việc gạn lọc và đào sâu giá trị thông qua sự suy ngẫm đều đặn sẽ mở rộng góc nhìn hạn hẹp của chúng ta. Sự suy ngẫm đòi hỏi thời gian xuyên suốt, yên tĩnh - những thứ không dễ có được trong thế giới hiện tại. Chúng ta hiếm khi lùi lại để nghĩ về nguyên nhân việc mình đang làm, mục tiêu mình hướng đến hoặc hậu quả có thể xảy ra. Thay vào đó, hầu hết đều trải qua một ngày làm việc với cảm giác thúc ép phải hành động, phản ứng và giải quyết. Không ai dám ngơi nghỉ lấy một giây phút nào. Thật kỳ lạ, việc giữ cho mình bận rộn lại dễ dàng hơn!

Có lẽ thách thức tinh thần đầu tiên của chúng ta là chấp nhận giá trị cao nhất và thấp nhất, cùng song song tồn tại và cạnh tranh không ngừng bên trong mỗi người. Nhà tâm lý học Ian McCallum viết trong cuốn Ecological Intelligence (Trí tuệ sinh thái): "Để thấu hiểu bản thân, chúng ta phải hiểu bản chất động vật của mình trước. Đặc tính di truyền của người và tinh tinh giống nhau đến hơn 98%, và giống voi, sư tử, thậm chí linh cẩu đốm khoảng 90%".

Sự tiến bộ mà loài người có được so với các chủng loài khác là một bộ não phát triển. Thùy trước trán cho phép chúng ta suy ngẫm và lựa chọn có chủ định dựa trên logic và những giá trị ẩn bên trong - muốn trở thành người như thế nào và hành xử ra sao. Triết gia Albert Camus đã nói: "Không mặt trời nào mà không có bóng". Hay như nhà tâm lý Carl Jung viết: "Nếu muốn toàn vẹn, tôi phải có mặt tối. Và khi nhận thức được mặt tối của mình, tôi cũng nhớ rằng mình là một con người như bao người khác thôi".

Suy ngẫm về những giá trị nằm sâu bên trong giúp chúng ta phân biệt giữa động lực sinh tồn và động lực cao hơn. Khi nhận ra mình chưa tốt ở điểm nào, chúng ta sẽ ý thức rõ ràng hơn về mẫu người và cách cư xử mà ta muốn hướng đến.

Tránh mặt tối tức là không muốn thừa nhận những việc chúng ta làm ở góc phần tư phía dưới bên trái của Tứ đồ Tinh thần, thường bằng cách "đóng cửa" nhận thức. Mỗi người chúng ta đều có một khả năng vô hạn về việc tự dối mình và chúng ta thường lợi dụng điều đó để tự vệ. Khi chúng ta chưa tốt hay bị phê bình, chúng ta luôn tìm cách phủ nhận, biện hộ, bào chữa và đổ lỗi cho người khác. Ngay lúc đó, ta cảm thấy dễ chịu, nhưng sẽ phải trả giá cao về sau. Nhà sinh vật học Lyall Watson viết: "Khi ta cười trên nỗi bất hạnh của người khác – đó là ta đang bộc lộ mặt tối của mình. Khi ta thấy vui trong nỗi đau của đối thủ – đó là sự thỏa mãn có tính di truyền".

Việc nhận ra bản chất xấu xa nhất đòi hỏi ở con người không chỉ tính cởi mở, mà cả sự khiêm tốn. Lòng khiêm tốn chân thành cho phép chúng ta học hỏi từ khiếm khuyết để vươn lên. Khi sẵn lòng nhìn nhận điểm yếu, con người sẽ không phải hao tâm tổn trí để phủ nhận, giải thích, đổ lỗi, nếu phạm sai lầm; không còn phải ra sức bảo vệ bản thân, mà thay vào đó, sẽ chấp nhận toàn bộ con người mình.

Chúng ta phải có một niềm tin vững chắc khi muốn củng cố tinh thần, bởi khi tiếp cận, ta có thể bị cự tuyệt; khi rộng rãi, có thể bị lợi dụng; khi có khuyết điểm, có thể bị kết tội; khi đặt lợi ích của người khác lên trên bản thân, có thể chịu thiệt thòi. Để khơi dậy những giá trị bên trong và nuôi dưỡng chúng ta một cách tốt nhất, ta cần phải có lòng can đảm và trách nhiệm. Nhà thơ Anh, T.S. Eliot từng nói: "Chỉ những ai dám đi xa mới biết mình có thể đi bao xa".

Đôi khi, con người cảm thấy mình tốt đẹp hơn khi biết đặt một điều gì đó lên trên lợi ích riêng tư. Sự tương trợ lẫn nhau, giống như lòng quảng đại, cần thiết cho sự sinh tồn của con người hơn là thói ích kỷ, bởi nó tạo dựng niềm tin, thắt chặt các mối quan hệ, củng cố các giá trị phục vụ cho những điều tốt đẹp lớn lao.

Xác định giá trị và xem xét đều đặn chỉ là bước đầu tiên. Bước tiếp theo là áp dụng những giá trị này vào một mục tiêu cụ thể. Cuối cùng là thể hiện giá trị và thực hiện mục tiêu này qua các hành vi cư xử hàng ngày. Nhưng chúng ta sẽ vượt qua rào cản của những hành vi sinh tồn để thực hiện điều này như thế nào?