D
ạy mà không được làm chủ nhiệm; khoảng trống ấy luôn thao thức trong tôi. Ban Giám hiệu trường không phải không nhận ra điều đó. Song các thầy vì lo sức khỏe tôi không bình thường lại không có “nghiệp vụ sư phạm” nên tôi đành chịu cảnh không được giao công việc mà mình khát khao mong đợi.
Thật tình cờ! Khi năm học 1971-1972 vừa bắt đầu chừng hơn một tháng, thầy Đôn dạy Toán kiêm chủ nhiệm lớp 6C chẳng may bị bệnh đột xuất phải nằm viện điều trị dài ngày. Tôi đang dạy Văn lớp này. “Cơ may” đến, tôi liền được nhà trường giao “thế chỗ” thầy Đôn và tiếp nhận công việc mà mình chờ đợi bấy nay.
Tôi háo hức lao vào công việc làm chủ nhiệm lớp từ đấy. Công việc đã hút của tôi không biết bao nhiêu thời gian, tâm sức song cũng trả về cho tôi biết bao niềm vui không gì đo đếm được.
Khi làm giáo viên đứng lớp, tôi cảm thấy mình mới giữ vai trò người cha. Giờ gánh vác vai trò chủ nhiệm, tôi sung sướng nhận ra mình thực sự được làm cả “mẹ” các em nữa. Vất vả, gian nan, bận bịu đấy. Song cũng hân hoan ngập tràn hạnh phúc đấy. Ngay sau mấy ngày nhận lớp chủ nhiệm, tôi đã xúc động viết tặng các em bài thơ chất nặng nỗi niềm tâm huyết của tôi:
Đàn chim nhỏ của tôi
Ơi đàn chim nhỏ của tôi
Các em là những hoa tươi mới trồng
Các em là ánh mai hồng
Là chồi non biếc là dòng suối tơ
Với em tôi cất lời thơ
Vì em tôi nguyện say sưa suốt đời
Ơi đàn chim nhỏ của tôi
Các em là vạn niềm vui tháng ngày
Nụ cười mắt sáng thơ ngây
Long lanh mang cả trời mây xóm làng
Tay em đưa bút nắng tràn
Chân em tới lớp rộn ràng bướm theo
Ơi đàn chim nhỏ nâng niu
Mỗi em là mỗi thương yêu đợi chờ
Mỗi em là mỗi vần thơ
Thiết tha ngân mãi từng giờ trong tôi.
Để hiện thực hóa tình cảm đó, tôi khẩn trương bắt tay vào việc xây dựng lại nề nếp mọi mặt của lớp 6C.
Việc đầu tiên, tôi cho kiện toàn lại ban cán bộ lớp. Cùng với đội ngũ lớp trưởng, lớp phó, tôi cho cả lớp bầu các cán sự bộ môn. Để các em xác định rõ vai trò trách nhiệm với những việc cụ thể cần làm, tôi văn bản hóa mọi nội dung rồi giao cho từng thành viên.
Vấn đề cơ sở vật chất của lớp cũng là điều luôn khiến tôi trăn trở. Làm thế nào để học sinh không phải xô đẩy nhau chạy chỗ mỗi lúc trời đổ mưa khi mái lớp lỗ chỗ những viên ngói vỡ? Làm thế nào để các em đỡ co ro, run rẩy, bình tĩnh ngồi học mỗi trận gió mùa Đông Bắc tràn về khi những chiếc cửa sổ cũ kỹ đã rã rời trống hoác? Làm thế nào để mặt đất nền lớp bằng phẳng hơn, đỡ gồ ghề lồi lõm để các em đi lại sinh hoạt, trực nhật dễ dàng hơn; việc kê bàn ghế cũng không còn cảnh cập kênh xiêu vẹo? Làm thế nào để cả lớp không em nào phải ngồi những chiếc ghế hỏng chân, xếp gạch làm chân giả mà không ít lần đã xảy ra sự cố “sập quỵ” ngay trong giờ học khiến cả lớp nhốn nháo?
Tôi đem chuyện này trình với Ban Giám hiệu. Song lực bất tòng tâm khi đây là vấn đề chung của cả trường và nhiều trường ở nông thôn miền Bắc vào những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ trước. Tôi về họp ban cán sự lớp rồi cả lớp bàn kế hoạch quyết định tự thay đổi chính mình. Nhận rõ ý nghĩa to lớn, thiết thực và cấp bách của việc này, em nào cũng bừng bừng khí thế giơ tay biểu quyết tham gia thực hiện.
Tôi quyết định chọn ngày Chủ nhật ra quân. Lớp được phân thành 3 nhóm. Một nhóm lo sửa mái lớp do các em nam có bố là thợ xây tham gia. Một nhóm lo tu sửa bàn ghế và các cửa sổ lớp do các em nam có bố là thợ mộc tham gia. Hai nhóm này, trước đó mấy ngày tôi đến tận nhà trao đổi thuyết phục, các phụ huynh tỏ ra rất hăng hái ủng hộ. Hôm thực hiện, họ không chỉ trực tiếp đến hướng dẫn các em làm, xắn tay cùng làm mà còn ủng hộ luôn vật liệu.
Nhóm sửa nền lớp, em lớp trưởng Thanh Xuân chỉ huy, tôi bao quát chỉ đạo hướng dẫn. Để công việc diễn ra hiệu quả trong không khí thi đua, vui vẻ, sáng tạo, tôi cố vấn chia nền lớp thành 4 phần, mỗi tổ tự lo sửa nền lớp của tổ mình. Riêng phần bục giảng, mỗi tổ cử 2 em cùng tham gia.
Sau một ngày lao động cật lực với tâm sức và mồ hôi của cả thầy, trò và phụ huynh, bộ mặt lớp 6C đã thay da đổi thịt thật dễ thương. Mái không còn chỗ dột. Các cửa sổ được vá sửa tươm tất. Bàn ghế không còn chiếc nào “khuyết tật” nữa. Vui nhất là cái nền lớp giờ đã không còn “ổ gà ổ vịt”. Cô hiệu trưởng Thuần từ khu tập thể đi qua liền ghé vào thăm. Khi cô nhận ra nền lớp giờ không chỉ bằng phẳng mà còn xuất hiện những cái trôn bát được các em khéo léo chôn xuống rất nghệ thuật ghi dấu điểm cố định chỗ mỗi chân bàn chân ghế được định vị theo hàng ngang lối dọc tăm tắp như hàng quân khiến cô tấm tắc hết lời:
- Hay lắm! Lớp 6C sáng tạo dám nghĩ, dám làm thế là tốt lắm. Sửa được nền lớp theo ý tưởng này không chỉ giúp việc di chuyển, trực nhật dễ dàng mà việc sắp xếp bàn ghế cũng luôn được cố định, nề nếp, rất khoa học và rất sư phạm. Lòng yêu lớp, yêu trường cũng bắt nguồn từ những việc làm nho nhỏ nhưng ý nghĩa lớn lao này đây. Có lẽ nhà trường sẽ phát động các lớp học tập và làm như lớp 6C mới được.
Lời cô hiệu trưởng vừa dứt, cả lớp dậy lên tiếng reo hò vỗ tay náo nức.
Sửa sang xong phòng học, tôi nghĩ ngay đến việc trang trí lại lớp. Tấm ảnh Bác cũ kỹ dán vào tường nay thay bằng tấm ảnh mới do các em sưu tầm được lồng trang trọng trong khung kính. 5 điều Bác Hồ dạy và đôi khẩu hiệu “Dạy thật tốt, học thật tốt”, tôi cũng quyết định tự mình trang trí kẻ vẽ, cắt dán lại thật công phu, mô phạm bằng giấy màu, mực màu thật nổi bật. Câu khẩu hiệu với chữ màu xanh viền trắng hiện trên nền giấy đỏ có viền vàng xung quanh; còn 5 điều Bác dạy thì màu đỏ tươi rực rỡ trên nền giấy vàng có viền hoa văn xanh xung quanh thay cho những dòng chữ kẻ viết trực tiếp vào tường vôi đã mờ nhòe, rất thiếu mỹ quan.
Để khích lệ ý thức thi đua giữa các tổ, tôi nghĩ ra cách thiết kế một “bảng thi đua” theo mô hình di động treo phía tường bên phải tấm bảng. Ông bạn đồng nghiệp láng giềng Đào Anh Cân (dạy Toán) sang nhà chơi, bắt gặp tôi đang lúi húi làm đi làm lại chiếc bảng đó liền vỗ vai cười lớn:
- Ông hay vẽ vời nhiều quá. Cứ kỷ luật thép như tôi là xong hết. Học sinh nào vi phạm tôi bắt lên bục đứng nghiêm trong vòng “kim cô” vẽ bằng phấn, quay mặt vào tường. Đứa nào cũng sợ “té ra quần”. Việc gì phải thi đua, thi đùa cho mệt xác ông ơi!
- Ông Cân ạ! Ông thuộc phái mạnh. Tôi cũng phái mạnh nhưng là mạnh yếu. Muốn nhu thắng cương, tôi buộc phải nghĩ ra cách chứ. Chủ nhiệm một lớp học chứ đâu phải quản lý một trại giam ông ơi!
Vừa đáp lời ông bạn giáo làng, tôi vừa tiếp tục hoàn tất cái bảng thi đua ấy. Đó là một tấm bìa cứng màu vàng nhạt chừng một phần tư mét vuông được trang trí hoa văn xanh xung quanh. Trong đó nổi bật 4 cái mũi tên màu rực đỏ, di động ghi danh 4 tổ, xếp song song theo chiều ngang có sợi dây kẽm nhỏ xuyên qua phía sau được nối ra hai phía cạnh bên tấm bìa. Chiều đứng tấm bìa được chia 6 ô lớn tượng trưng cho các thứ trong tuần. Trong mỗi ô đó lại chia thành 4 ô nhỏ. Hàng ngày sau mỗi buổi học, kết quả thi đua mỗi tổ thế nào sẽ được lớp trưởng công bố và mời bạn nào được bầu tiến bộ nhất trong tuần lên dịch chuyển mũi tên trên bảng thi đua. Tổ xếp nhất mũi tên di chuyển được 4 ô nhỏ, thứ nhì 3 ô, thứ ba hai ô và thứ tư 1 ô. Hàng ngày cứ nhìn lên bảng thi đua này các em sẽ biết ngay tổ mình đang ở vị trí nào trong lớp. Danh dự và lòng tự trọng của thành viên các tổ từ đó như được nhân lên gấp bội, trở thành động lực phấn đấu kỳ diệu khiến mọi hoạt động của lớp ngày càng đi vào quy củ, tiến bộ đáng ngạc nhiên.
Lớp đã đẹp rồi, làm sao giữ cho lớp luôn sạch, đây là điều tôi luôn quan tâm, nhắc nhở các em. Để các em không bao giờ được quên việc nhỏ mà không nhỏ này, tôi ngẫu hứng thành mấy câu văn vần cho cả lớp nhớ:
Lớp là ngôi nhà thân thương
Đừng ai để mẩu rác vương mà buồn
Giữ cho lớp sạch luôn luôn
Là ta giữ đẹp tâm hồn chính ta.
Tôi hiểu trong giáo dục, việc làm gương luôn là biện pháp có ảnh hưởng và sức lan tỏa cao. Tôi luôn có mặt ở lớp chủ nhiệm trước và sau mỗi buổi học nhằm quán xuyến, nắm bắt mọi tình hình của lớp để kịp uốn nắn, điều chỉnh. Bước vào lớp, nếu thấy một mẩu rác vương, bao giờ tôi cũng lặng lẽ dùng chân nhặt rồi dúi vào dép mang ra bỏ đúng thùng rác quy định. Trong mắt các em, việc làm rất đỗi bình thường đó có sức lay động cảm hóa không nhỏ. Từ đó, em nào cũng tự giác ý tứ trong việc giữ gìn vệ sinh lớp. Chính vì vậy, ai bước vào lớp 6C ngày đó cũng khen lớp sạch, đẹp, nề nếp.
Lớp chủ nhiệm của tôi dần dần trở thành một tập thể nổi trội về mọi mặt. Xếp loại thi đua hàng tuần, hàng tháng luôn ở tốp dẫn đầu. Đặc biệt, các học sinh cá biệt đều tiến bộ trông thấy.
Viết đến đây, tôi lại nhớ một kỷ niệm. Ngày nhận được giấy gọi vào đại học, tôi lên xã làm thủ tục cắt các giấy tờ cần thiết. Ngồi ở hàng ghế chờ, tôi nghe ông Phó Chủ tịch quay sang nói nhỏ với ông Chủ tịch: “Này, cái cậu Ký liệt này làm được gì mà đi học đại học nhỉ?”. Tôi lặng người, mím môi cố nuốt cái cục gì nghèn nghẹn ở cổ. Nước mắt cứ chực ứa ra.
Một chiều xuân lất phất mưa bay. Cây xoan ở góc vườn nhà tôi trắng xóa như chiếc ô hoa khổng lồ, ngan ngát tỏa hương. Tôi bất ngờ khi chính ông Phó Chủ tịch xã ấy đã thân chinh đến thăm nhà tôi. Sau những lời ngợi khen, động viên, ông liền tâm sự thật một chuyện:
- Chẳng giấu gì thầy. Thằng nhỏ nhà tôi chắc thầy đã biết. Nó ngỗ ngược, chỉ chơi với phá là giỏi. Học hành mấy năm liền cứ đúp lên đúp xuống. May quá, nay có thầy về trường. Biết tiếng thầy không những dạy giỏi mà còn làm chủ nhiệm và giáo dục học sinh cá biệt rất thành công, tôi muốn phiền thầy vui lòng cho phép được chuyển cháu từ 6A sang 6C của thầy. Chỉ có vậy gia đình mới hy vọng cháu tiến bộ. Nếu không, trước sau gì nó cũng bỏ học thôi thầy ạ!
Tiếp ông, trong tôi lúc đó cứ mồn một hiện về cái kỷ niệm “gai gai” ngày nào. Song lương tâm và trách nhiệm khiến tôi không nỡ chối từ. Và tôi hiểu tôi càng phải hết lòng với con ông. Để tạo niềm tin nơi cậu trò nhiều “vấn đề” này, tôi tìm cách gần gũi, thuyết phục và cuốn hút cậu vào vòng xoay tích cực của lớp. Tôi quyết định cử cậu làm tổ phó rồi tổ trưởng. Với tính khí năng nổ thích thể hiện, cậu đã nhanh chóng từ thành phần “tiêu cực” chuyển hóa thành tích cực. Kết quả cuối năm đó, cậu “quý tử” ấy đã đạt học sinh tiên tiến và được trường tặng giấy khen. Ông mừng quá, làm cơm đón tôi bằng được. Chắc là ông đã quên cái kỷ niệm xưa với tôi rồi chăng?