Sự thành đạt về chuyên môn không thể bù đắp cho thất bại trong mối quan hệ hôn nhân và gia đình; sổ sách kế toán cuộc đời rồi sẽ phản ánh sự mất cân đối đó, nếu không nói là những khoản nợ không thể trả nổi.
Mối quan hệ vợ chồng và con cái, cũng giống như các mối quan hệ khác, có xu hướng nghiêng về trạng thái vô trật tự, lộn xộn và tan rã. Một trong những vòng luẩn quẩn và lãng phí nhất trong cuộc sống là hôn nhân và ly hôn, với tất cả hậu quả đáng sợ đối với con cái, cả những đứa được sinh ra lẫn những bào thai bị loại bỏ.
Duy trìmối quan hệ hôn nhân và gia đình lành mạnh, lâu dài không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Luôn lấy nguyên tắc làm trọng tâm trong quan hệ vợ chồng là cách chắc chắn có ích cho bạn. Tám cách thực hành dựa vào nguyên tắc sau đây sẽ giúp hồi sinh và vun đắp các mối quan hệ trong gia đình bạn.
1. Duy trìtầm nhìn dài hạn. Nếu không có cái nhìn lâu dài về hôn nhân và gia đình, chúng ta sẽ không chịu đựng hay chống đỡ được những éo le, nghịch cảnh và những thách thức không tránh khỏi trong cuộc sống chung. Cách nhìn và lối suy nghĩ thiển cận sẽ khiến chúng ta bị sa lầy vào cảm giác rằng mỗi trục trặc trong mối quan hệ hôn nhân và gia đình đều là một vật cản gây trên con đường thành công tốc hành của mình.
Cách nhìn của bạn là ngắn hạn hay dài hạn? Để tìm ra câu trả lời, bạn có thể áp dụng bài thử nghiệm sau. Hãy lấy ra một mảnh giấy và viết ở góc trên bên trái "Cách nhìn ngắn hạn" và ở góc trên bên phải "Cách nhìn dài hạn". Ở khoảng giữa hãy liệt kê các vấn đề có liên quan, những mối bận tâm hay câu hỏi của bạn về hôn nhân và gia đình. Chẳng hạn, các vấn đề như vai trò của người chồng/người cha và người vợ/người mẹ, các vấn đề tài chính, kỷ luật con cái, các mối quan hệ dâu rể, sinh đẻ có kế hoạch, thực hành nghi lễ tôn giáo, lối sống, các chiến lược giải quyết vấn đề… Hãy xem xét từng vấn đề hay từng mối quan tâm, bắt đầu với những chuyện trước mắt và chuyển dần sang lâu dài.
Bài tập này sẽ cho bạn một cái nhìn sâu vào các mối quan hệ của bạn với vợ/chồng và con cái. Tôi khuyến khích bạn xây dựng những cây cầu giữa hai cực lý tưởng và thực tiễn để tránh phải sống trong hai thế giới ngăn cách và giả tạo: 1) Một bên trừu tượng, siêu thực, lý tưởng hóa và tâm linh, và 2) Một bên là cuộc sống hàng ngày tất bật và nhàm chán. Chỉ khi kết hợp cả hai mặt trên, bạn mới có cuộc sống trọn vẹn.
2. Viết lại "kịch bản" cho cuộc sống hôn nhân và gia đình. Khi còn nhỏ, chúng ta sống hoàn toàn phụ thuộc, dễ bị tổn thương nên rất cần tình yêu, sự chấp nhận và đùm bọc. Các trải nghiệm thời thơ ấu định hình cuộc sống sau này của chúng ta. Cha mẹ và nhiều người nữa trở thành hình mẫu cho các vai trò khác nhau; chúng ta đồng cảm với họ, dù tốt hay xấu. Thực tế là họ đã cung cấp cho chúng ta một kịch bản cuộc đời. Chúng ta hấp thụ bằng cảm xúc hơn là sự lựa chọn có ý thức. Chúng xuất hiện do tính chất dễ bị tổn thương của chúng ta, sự lệ thuộc sâu sắc của ta vào người khác, và do nhu cầu chúng ta muốn được chấp nhận và yêu thương, đùm bọc, có ý thức về tầm quan trọng và giá trị, cảm giác chúng ta là quan trọng. Đây là lý do tại sao vai trò nêu gương là trách nhiệm cơ bản nhất của các bậc cha mẹ. Họ đang trao lại các kịch bản cuộc đời cho con cái mình, các kịch bản rất có thể sẽ được chúng diễn lại trong phần lớn cuộc đời của chúng.
Người ta đồng cảm với những gìhọ trực tiếp nhìn thấy và cảm nhận. Nếu viết kịch bản cuộc đời thì90% là do nêu gương và mối quan hệ, còn 10% là do dạy bảo. Do đó, việc nêu gương hàng ngày của chúng ta chính là hình thức gây ảnh hưởng cao nhất và sâu rộng nhất! Chúng ta đừng thao thao bất tuyệt về các nguyên tắc đạo đức cao siêu rồi sau đó quay lại con đường quen thuộc, nơi chúng ta sống phần lớn cuộc đời mình như những kẻ khắt khe, ưa chỉ trích, vô cảm và vị kỷ.
Dù bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các kịch bản có sẵn của cuộc đời mình, nhưng chúng ta vẫn có thể viết lại kịch bản đó. Chúng ta có thể đồng cảm với các mẫu mực mới và có những mối quan hệ mới. Những kịch bản tốt không chỉ đến từ việc học hỏi các nguyên tắc đúng đắn trong các cuốn sách hay, mà còn đến từ sự đồng cảm và có quan hệ với những người sống theo các nguyên tắc đó. Các nguyên tắc đúng đắn không thể bù đắp cho một khuôn mẫu lệch lạc hay những tấm gương xấu. Dạy cho sinh viên các nguyên tắc đúng đắn dễ dàng hơn nhiều so với việc hiểu rõ và yêu thương họ; đưa ra lời khuyên dễ dàng hơn nhiều so với việc thấu hiểu và mở lòng để người khác thấu hiểu và yêu mến bạn; sống độc lập dễ dàng hơn nhiều so với việc sống tương thuộc; làm quan tòa dễ hơn làm kẻ dẫn đường; làm kẻ chỉ trích dễ hơn làm một tấm gương.
Nhiều rắc rối người ta gặp phải trong hôn nhân xuất phát từ các kỳ vọng mâu thuẫn nhau về vai trò của đôi bên hay các xung đột về kịch bản cuộc đời. Chẳng hạn, người chồng nghĩ rằng việc chăm sóc khu vườn là nhiệm vụ của người vợ – mẹ anh ta cũng từng làm như thế. Còn người vợ lại nghĩ đó là nhiệm vụ của người chồng, bởi vìcha cô cũng từng làm như thế. Chuyện nhỏ thành to bởi vìcác kịch bản xung khắc nhau làm phức tạp thêm mọi vấn đề nảy sinh và nhấn mạnh thêm mọi sự khác biệt. Hãy nghiên cứu các vấn đề về hôn nhân và gia đình của bạn để xem liệu chúng có bén rễ từ các kỳ vọng mâu thuẫn về vai trò của các bên hay bị làm phức tạp bởi những kịch bản xung khắc nhau hay không.
3. Hãy xem lại vai trò của bạn. Vợ chồng hay cha mẹ có ba vai trò: nhà sản xuất, nhà quản lý và nhà lãnh đạo.
Nhà sản xuất làm những điều cần thiết để đạt đến các kết quả mong muốn: đứa con biết dọn dẹp phòng của mình; người cha đổ rác; người mẹ dỗ em nhỏ ngủ. Nhà sản xuất có thể sử dụng các công cụ để gia tăng kết quả.
Người cha hay mẹ hướng về sản xuất có thể chỉ quan tâm đến một ngôi nhà sạch hay khu vườn gọn gàng. Họ làm hầu hết các công việc và phê bình những đứa con không thực hiện phần việc của chúng. Những đứa con, dĩ nhiên, không được huấn luyện và chuẩn bị đầy đủ để làm công việc đó.
Nhiều cha mẹ trong vai trò nhà sản xuất không biết cách phân quyền, do đó kết cục là họ phải tự mình làm mọi việc. Mỗi tối đi ngủ là họ kiệt sức, bực bội, cáu giận và thất vọng vìkhông ai giúp một tay. Họ có khuynh hướng rằng giải pháp tốt nhất cho vấn đề ở đây là họ tự lo liệu lấy. Đó là lý do tại sao các hoạt động của họ cứ manh mún và công việc kinh doanh của họ không lớn mạnh được. Đơn giản là họ không biết cách giao quyền để người khác có động lực từ bên trong và hoàn thành công việc theo kỳ vọng. Mỗi khi định giao quyền, họ lại nghĩ: "Tôi tốn quá nhiều thời gian để giải thích và huấn luyện người này nên thà tôi tự tay làm còn hơn". Do đó, họ từ bỏ ý định và lại tự mình làm việc trong sự mệt mỏi rã rời, và họ ca cẩm, phàn nàn. Họ sẽ mãi mãi bị quá tải, vội vã, mệt mỏi và thất vọng. Họ phản ứng thái quá đối với các lỗi lầm và hấp tấp can thiệp để sửa chữa. Họ cứ lượn quanh và kiểm tra thường xuyên, và vô tình làm kiệt quệ động lực của con cái.
Trong vai trò là nhà quản lý, cha mẹ có thể giao các công việc khác nhau trong nhà và ngoài vườn cho lũ trẻ. Việc giao quyền này tạo cho người cha hay mẹ một chiếc đòn bẩy; người-cha-quản-lý với một đơn vị đầu vào có thể tạo ra một trăm đơn vị năng suất nhờ biết bù đắp khiếm khuyết của nhà sản xuất là con cái mình. Người quản lý hiểu được nhu cầu của cơ cấu và các hệ thống – đặc biệt là các hệ thống đào tạo, giao tiếp, thông tin và lương bổng – hay nhu cầu về các thủ tục và cách làm chuẩn mực dựa trên các nguyên tắc đúng đắn. Thế rồi phần lớn việc sản xuất có thể được thực hiện trên cơ sở thí điểm tự động. Tuy nhiên, chính vìlý do này mà người làm cha mẹ trong vai trò nhà quản lý có xu hướng không linh hoạt, cửa quyền, nặng về phương pháp luận và tính hệ thống. Theo thời gian, các nhà sản xuất có xu hướng tập trung vào hiệu suất hơn là hiệu quả – để làm đúng việc, thay vì làm việc đúng.
Bản chất của cuộc sống hôn nhân và gia đình là sự tương thuộc. Nếu không có sự quản lý trong gia đình sẽ xuất hiện nhiều việc làm lãng phí; không thiết lập được các hệ thống hay thủ tục; mọi người kiệt sức; xung đột về vai trò và sự mơ hồ; và khi công việc thất bại, người ta sẽ đổ lỗi cho nhau. Trước khi những người làm cha mẹ có thể trở thành những nhà quản lý tốt, họ cần đạt mức độ cao về tính độc lập, sự an toàn bên trong, và có tính tự lực; ngược lại, họ sẽ không sẵn sàng lựa chọn cách giao tiếp, hợp tác, làm việc trực tiếp hay gián tiếp với người khác, hoặc linh hoạt và thích ứng với tình hình nhân lực và các nhu cầu của người khác.
Trong vai trò lãnh đạo, bạn có thể mang lại sự thay đổi. Nhưng sự thay đổi lại làm bối rối và gây phiền toái cho người khác, khuấy động sự sợ hãi, bất ổn và tình trạng mất an toàn. Hãy "bôi trơn" quá trình thay đổi bằng sự thấu hiểu chân thành đối với những ý kiến phản đối, giúp người khác cảm thấy thoải mái khi bày tỏ những mối bận tâm của họ và tham gia tìm kiếm các giải pháp khả thi mới. Việc thiếu kỹ năng lãnh đạo đó sẽ làm tăng sự chống đối, dẫn đến một hình thức cửa quyền cứng nhắc và khó thay đổi trong gia đình hay một kiểu chung sống lạnh lùng trong hôn nhân.
Có nhiều gia đình được quản lý tốt nhưng thiếu lãnh đạo, mọi chuyện diễn ra trôi chảy nhưng sai hướng; hoặc có đầy đủ những hệ thống chỉ dẫn và các bản kê công việc tuyệt vời nhưng lạnh lẽo và vô cảm. Con cái có khuynh hướng thoát khỏi tình huống này càng sớm càng tốt và có thể không quay trở lại, trừ phi chúng còn có ý thức về bổn phận gia đình. Hiện tượng này cũng được chứng kiến trong các mối quan hệ gia đình liên thế hệ: các gia đình sum họp thường xuyên do mối quan tâm chung hay do gắn bó yêu thương, hoặc thỉnh thoảng mới tụ họp lại, ít nhiều do không hài lòng nhau, nhưng vẫn còn ý thức về bổn phận đối với một người cụ thể nào đấy. Trong trường hợp thứ hai, ngay khi người đó chết đi, các thành viên gia đình sẽ đường ai nấy đi, sống ở những thành phố khác, và họ cảm thấy gần gũi với hàng xóm hay bạn bè hơn là đối với anh chị em ruột hay họ hàng của mình.
Nếu người mẹ thường xuyên đóng vai trò nhà sản xuất, người cha đóng vai trò nhà quản lý nhưng không ai đóng vai trò lãnh đạo thìcon cái sẽ chẳng giúp được gì, mà nếu có thìrất miễn cưỡng. Vai trò của người lãnh đạo là dẫn đường thông qua tầm nhìn và hình ảnh bản thân, là tạo động lực thông qua tình yêu và cảm hứng, là xây dựng một đội ngũ bổ sung dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, là người có đầu óc hướng đến tính hiệu quả, tập trung vào kết quả hơn là vào phương pháp, hệ thống và các thủ tục.
Cả ba vai trò tương thuộc – nhà sản xuất, nhà quản lý và nhà lãnh đạo – đều rất quan trọng trong đời sống hôn nhân và gia đình. Trong giai đoạn đầu của cuộc hôn nhân, cả hai bên phải đóng cả ba vai trò, trong đó có thể vai trò này được nhấn mạnh hơn vai trò kia. Khi có con và khi chúng có thể gánh vác nhiều trách nhiệm hơn thì các vai trò quản lý và lãnh đạo sẽ ngày càng quan trọng hơn. Cuối cùng, vai trò lãnh đạo trở thành quan trọng nhất đối với các bậc làm cha mẹ hay ông bà.
4. Đặt lại các mục tiêu của bạn. Với nỗ lực nhằm đạt được điều chúng ta mong muốn trong đời sống hôn nhân và gia đình, có một bài học quý báu mang tầm quan trọng vượt bậc: chúng ta phải gìn giữ, tăng cường các tài sản và nguồn lực giúp chúng ta đạt hiệu quả. Tôi gọi hai mục tiêu này là P và PC. P là chữ viết tắt của sản lượng làm ra (production) tức các kết quả mong muốn và PC là năng lực sản xuất (production capability), nghĩa là việc giữ gìn và tăng cường các tài sản hay nguồn lực làm ra kết quả.
Chẳng hạn, nếu cha mẹ lơ là công việc PC đối với con cái thìmức độ tin tưởng sẽ thấp, khiến cho việc giao tiếp bị hạn chế hoặc cứng nhắc. Vìthiếu tin tưởng, đứa con sẽ không mở lòng tiếp thu lời khuyên nhủ của cha mẹ về những vấn đề đòi hỏi kinh nghiệm và sự khôn ngoan. Công việc P, tức là sản lượng hay kết quả mong muốn, sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, bởi vìcông việc PC đã không được thực hiện. Cuối cùng, đứa con có thể đưa ra các quyết định dựa vào cách nhìn thiển cận do cảm xúc, gây nên nhiều hậu quả tiêu cực lâu dài.
Khi công việc PC bị xem nhẹ, cha mẹ phải mất nhiều công sức để khôi phục mối quan hệ. Có nhiều cách thức khác nhau để thực hiện việc ký thác tình cảm, nhưng khoản ký thác đối với người này lại có thể là khoản rút ra đối với người kia. "Được lòng ta xót xa lòng người"(12). Khi sống theo các quy luật cơ bản của tình yêu (hoạt động PC), chúng ta sẽ khuyến khích sự tuân phục đối với các quy luật cơ bản của cuộc sống (các kết quả P). Không có lối đi tắt nào cả!
Trong việc xây dựng các mối quan hệ hôn nhân và gia đình, các kỹ thuật đi tắt, phần thưởng giả tạo, chiến lược lên dây cót tinh thần và lối sống hai mặt có thể tạm thời che phủ những lỗ hổng trong tính cách, song những lỗ hổng đó sẽ lộ ra sau những cơn bão cuộc đời. Hôn nhân là quá trình quyến rũ lẫn nhau đòi hỏi phải có các khoản ký thác liên tục dưới hình thức của sự dịu dàng, tử tế, biết điều, tế nhị, những lời nói ngọt ngào và một tình yêu vô điều kiện.
Bất cứ khi nào chúng ta xem nhẹ PC nhân danh P, chúng ta tạm thời có thêm một chút P, nhưng cuối cùng nó sẽ suy giảm. Nếu sử dụng các kỹ thuật thao túng hay hù dọa, chúng ta có thể đạt được điều mình muốn trong ngắn hạn, nhưng cuối cùng mức độ tin tưởng và các quá trình giao tiếp sẽ xuống cấp, dẫn đến cảm giác ngờ vực. Trong bầu không khí đó, quan hệ hôn nhân trở nên xấu đi. Thay vìlà nơi có sự hiểu biết, tâm đầu ý hợp, giữa hai vợ chồng có thể giao tiếp với nhau hầu như không cần lời, thậm chí có mắc sai lầm cũng vẫn cảm thông với nhau, thìnay gia đình trở thành nơi chung sống của hai con người có lối sống độc lập, với tinh thần tôn trọng và chịu đựng lẫn nhau. Quan hệ đó có thể xấu hơn nữa khi biến thành quan hệ thù nghịch và phòng thủ. Những cuộc hôn nhân như vậy có thể kết thúc tại tòa án hay bằng cuộc chiến tranh lạnh tại gia đình. Theo một nghĩa nào đó, sự ích kỷ, căn nguyên của sự bất hòa trong hôn nhân và ly dị, là triệu chứng của việc tập trung quá nhiều vào P, hay các kết quả mà chúng ta mong muốn.
Điều tương tự cũng đúng trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Nếu cha mẹ chỉ biết tập trung vào điều họ muốn mà hăm dọa, la hét và mắng mỏ, sử dụng biện pháp cây-gậy-và-củ-cà-rốt, hay dùng nhiều cách khác để chiều chuộng con cái, hoặc đơn giản là bỏ mặc chúng thìcác mối quan hệ sẽ xấu đi; tính kỷ luật không còn; tầm nhìn, các tiêu chuẩn và kỳ vọng sẽ trở nên mơ hồ và lẫn lộn.
Khi con cái còn nhỏ và dễ bị khuất phục trước lời dọa nạt và sự thao túng, cha mẹ thường đạt được điều họ muốn bất chấp phương pháp. Nhưng khi con cái đến tuổi trưởng thành, những lời dọa nạt của cha mẹ không còn uy lực để mang lại các kết quả tức thìnhư thế nữa. Nếu không tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau, cha mẹ hầu như không còn kiểm soát được con cái mình. Đơn giản vìhọ không còn nguồn vốn dự phòng trong tài khoản tình cảm. Việc không thực hiện công việc PC trong giai đoạn hình thành nhân cách dẫn đến tài khoản tình cảm bị thấu chi lúc trưởng thành, sự sụp đổ của mối quan hệ và đánh mất ảnh hưởng.
Các tài khoản tình cảm là rất mong manh, nhưng lại dễ phục hồi. Nếu chúng ta có một tài khoản tình cảm lớn, chẳng hạn như 200.000 đô-la dự trữ tình cảm với người khác, thỉnh thoảng chúng ta có thể rút ra một khoản nhỏ 5.000 hay 10.000 đô-la, và họ sẽ thông cảm và cho qua. Lấy ví dụ, chúng ta có thể cần có một quyết định rất khó chấp nhận và độc đoán do các sức ép nào đó về thời gian mà không thể cho con cái tham gia, cũng không thể giải thích quyết định đó cho chúng. Nếu chúng ta có một tài khoản tình cảm 200.000 đô- la và rút ra một khoản 10.000 đô-la do việc làm đó, chúng ta vẫn còn trong tài khoản 190.000 đô-la. Có thể ngày hôm sau chúng ta sẽ giải thích cho chúng việc chúng ta đã làm và lý do tại sao chúng ta làm điều đó, và như thế là chúng ta đã nộp lại vào tài khoản 10.000 đô-la.
Sự định hướng vào PC bắt nguồn từ tính cách, sự chính trực và chân thành của con người, thay vìvào chiến thuật thao túng chỉ để đạt cho được P. Nếu chúng ta không chân thành mà sử dụng PC như một biện pháp thao túng, chắc chắn điều đó sẽ lộ ra và hệ quả là một khoản rút vốn lớn. Nhưng nếu biết thực hiện nhiều khoản ký thác nhỏ, chân thành, nhất quán qua thời gian, chúng ta sẽ tích lũy được một khoản dự trữ lớn. Chúng ta có thể thực hiện các khoản ký thác nhỏ này dưới nhiều hình thức như sự kiên nhẫn, thái độ hòa nhã, lịch thiệp, sự thấu hiểu, tử tế, cống hiến, hy sinh, trung thực; những lời xin lỗi chân thành về phản ứng thái quá, tự cao và các hình thức rút vốn khác mà ta đã phạm phải.
5. Sắp xếp lại nền tảng gia đình. Bốn hệ thống cần có để làm cho cuộc sống gia đình hiệu quả: 1) Các mục đích và kế hoạch. 2) Tinh thần phục vụ lẫn nhau và hệ thống kỷ luật. 3) Dạy dỗ và huấn luyện. 4) Giao tiếp và giải quyết vấn đề.
Nếu gia đình thiếu chương trình huấn luyện và đào tạo, bạn sẽ làm gìđể phát triển các kỹ năng giao tiếp và giải quyết vấn đề hay tinh thần chịu trách nhiệm theo một hệ thống kỷ luật? Nếu không có hệ thống giao tiếp và giải quyết vấn đề, khi nào bạn sẽ làm rõ các giá trị và lựa chọn các mục tiêu, từ đó đưa ra các kế hoạch nhằm đạt được chúng? Khi nào bạn sẽ thực hiện việc dạy dỗ và huấn luyện, xây dựng tinh thần phục vụ và thực thi các kỷ luật đã được nhất trí? Nếu bạn không có một hệ thống về tinh thần phục vụ và tính kỷ luật, làm thế nào bạn có thể giải quyết công việc để đạt được các mục tiêu, hoàn thành các kế hoạch, phát triển các kỹ năng hay dạy dỗ và huấn luyện?
Tất cả bốn hệ thống trên đều cần thiết. Nhiều bậc cha mẹ đã tập trung một cách kém khôn ngoan vào một hoặc hai trong số các hệ thống này vìnghĩ rằng sự thành công đối với một hệ thống sẽ bù đắp cho sự thất bại trong các hệ thống còn lại. Người ta có xu hướng làm những thứ gìhọ thành thạo và thích làm. Việc yêu cầu họ rời khỏi "vùng bình yên" có thể làm họ sợ hãi và gây thất vọng. Nhưng nếu ai đó đứng ra lãnh đạo và làm trơn tru các quá trình trưởng thành và thay đổi – giúp cho họ hiểu tại sao họ cần cả bốn hệ thống, khuyến khích họ xây dựng các thái độ và kỹ năng mới có thể không nằm trong kịch bản cuộc đời hay các mô hình tư duy và hành động hiện tại của họ – thìcác quá trình "tái sinh" của họ sẽ không bị bỏ dở.
6. Tinh lọc ba kỹ năng quan trọng. Quản lý thời gian, giao tiếp và xử lý tình huống là các kỹ năng cần thiết trong mỗi giai đoạn của cuộc sống hôn nhân và gia đình. May thay, việc cải thiện ba kỹ năng này nằm trong vòng kiểm soát của chúng ta. Chúng ta không làm được gìnhiều đối với hành vi của người khác, nhưng chúng ta có thể làm được rất nhiều đối với hành vi của chính chúng ta, đặc biệt trong việc quản lý thời gian, giao tiếp và xử lý các tình huống của cuộc sống.
Quản lý thời gian thực ra là một thuật ngữ thiếu chính xác, bởi vìtất cả chúng ta đều có một lượng thời gian như nhau, mặc dù trong cùng khoảng thời gian thìmột số người làm được nhiều việc hơn so với người khác. Quản lý bản thân là thuật ngữ chính xác hơn, bởi nó ngụ ý rằng chúng ta quản lý chính mình trong thời gian được phân bổ. Hầu hết mọi người quản lý cuộc sống của họ dựa trên các cuộc khủng hoảng; họ bị đưa đẩy bởi các sự kiện bên ngoài, các tình huống và vấn đề. Đầu óc họ thiên về các vấn đề trước mắt và sự ưu tiên duy nhất của họ là giữa các vấn đề với nhau. Những người quản lý thời gian hiệu quả là những người chú tâm vào cơ hội. Họ không từ chối hay phớt lờ các vấn đề trước mắt, nhưng họ cố ngăn chặn chúng. Thỉnh thoảng, họ phải xử lý các vấn đề gay gắt hay các cuộc khủng hoảng, nhưng chủ yếu họ ngăn chặn không cho chúng đạt đến mức độ đáng lo ngại thông qua sự phân tích cẩn thận bản chất vấn đề và lập kế hoạch dài hạn.
Cốt lõi của quản lý thời gian là đặt ra các ưu tiên rồi tổ chức thực hiện xung quanh những ưu tiên đó. Việc này đòi hỏi chúng ta phải suy nghĩ thấu đáo, rõ ràng về các giá trị và các mối quan tâm. Những điều này sau đó phải được chuyển thành các mục tiêu, kế hoạch dài hạn và ngắn hạn, rồi chuyển một lần nữa vào các lịch trình hay ô thời gian. Thế rồi, trừ phi có điều gìđó quan trọng hơn – chứ không phải khẩn cấp hơn – diễn ra, chúng ta phải khép mình vào kỷ luật để thực hiện kế hoạch đã đặt ra.
Giao tiếp là tiền đề cho việc xử lý tình huống và là một trong những kỹ năng quan trọng nhất của cuộc sống. Giao tiếp có thể được định nghĩa là sự hiểu biết lẫn nhau. Vấn đề chính trong giao tiếp là "phiên dịch": dịch điều chúng ta muốn nói thành điều chúng ta nói và dịch điều chúng ta nói thành điều chúng ta muốn nói. Do đó, thách thức đầu tiên là học cách nói điều chúng ta muốn nói; thách thức thứ hai là học lắng nghe để hiểu điều những người khác muốn nói. Bí quyết để "dịch chính xác" và có hiệu quả là sự tin cậy ở mức cao. Bạn có thể giao tiếp với người nào đó mà bạn tin cậy dù không cần dùng lời nói. Bạn thậm chí có thể phạm lỗi trong giao tiếp bằng lời nói mà người nghe vẫn hiểu được ý bạn. Nhưng khi mức độ tin cậy thấp, bạn sẽ nhận thấy rằng dù bạn cố gắng bao nhiêu, có kỹ thuật tốt như thế nào, ngôn ngữ của bạn rõ ràng ra sao, thìbạn cũng chẳng tạo được sự khác biệt nào. Khi sự tin cậy ở mức cao, việc giao tiếp sẽ dễ dàng, không tốn công sức, nhanh chóng và chính xác. Khi sự tin cậy ở mức thấp, việc giao tiếp là cực kỳ khó khăn, tốn sức và không hiệu quả. Sống chính trực là sự đảm bảo tốt nhất nhằm duy trìmột bầu không khí giao tiếp hiệu quả. Giống như mọi quá trình tự nhiên, ở đây cũng không có lối đi tắt, không có giải pháp nóng vội.
Xử lý tình huống. Phép thử kỹ năng giao tiếp của chúng ta nằm ở cách xử lý tình huống tương tác trong thực tế cuộc sống hôn nhân và gia đình. Phương pháp tiếp cận cổ điển khi xử lý tình huống đòi hỏi bạn giải đáp bốn câu hỏi: 1) Chúng ta đang ở đâu? 2) Chúng ta muốn đi đến đâu? 3) Làm thế nào để đi đến đó? 4) Làm thế nào chúng ta biết rằng mình đã đến nơi?
Câu hỏi đầu tiên – Chúng ta đang ở đâu? – tập trung vào tầm quan trọng của việc thu thập và chẩn đoán các dữ liệu thực tế. Câu hỏi thứ hai – Chúng ta muốn đi đến đâu? – liên quan đến việc làm rõ các giá trị và lựa chọn các mục tiêu. Câu hỏi thứ ba – Làm thế nào để đi đến đó? – bao hàm việc tìm kiếm và đánh giá các giải pháp thay thế, đưa ra quyết định, lên kế hoạch thực hiện. Câu hỏi thứ tư – Làm thế nào chúng ta biết rằng mình đã đến nơi? – bao hàm việc thiết lập các tiêu chí và tiêu chuẩn để đo lường, quan sát hay hiểu rõ sự tiến triển hướng tới các mục đích hay mục tiêu của chúng ta.
Khi các vấn đề bị bao phủ bởi cảm xúc, như thường thấy trong các tình huống thuộc quan hệ hôn nhân và gia đình, hầu như mọi người sẽ đưa ra các giả định về hai câu hỏi đầu tiên – Chúng ta đang ở đâu? Và chúng ta muốn đi đến đâu? – rồi bắt đầu tranh luận và cãi vã về câu hỏi thứ ba – Làm thế nào để đến chỗ đó? Điều này chỉ làm vấn đề thêm phức tạp, khiến người ta gia tăng cảm xúc vào điều họ muốn và nuôi dưỡng tư tưởng hẹp hòi. Thế rồi họ định nghĩa chiến thắng là đánh bại một ai đó. Họ bắt đầu lối tư duy lưỡng phân (cách tiếp cận hoặc là cái này/hoặc là cái kia) và tìm kiếm các giải pháp thắng/thua. Nếu cả hai bên đều có thái độ này thìkết quả cùng thua là điều khó tránh khỏi. Một trong hai bên có thể cảm thấy bị lấn lướt hoặc bị uy hiếp nên lựa chọn lập trường thua/thắng, nhưng điều này chỉ mang đến một giải pháp tạm thời cho vấn đề, với nhiều vấn đề nghiêm trọng hơn đang chờ phía trước.
Điều chúng ta muốn là một giải pháp cùng thắng, trong đó cả hai bên đều cảm thấy dễ chịu, cam kết thực hiện quyết định và kế hoạch hành động. Để đạt được điều này, chúng ta không chỉ cần thời gian mà còn phải có sự kiên nhẫn, sự tự chủ và lòng can đảm, đi liền với sự suy xét trước sau, tóm lại là đòi hỏi sự trưởng thành đáng kể và sự rèn luyện để nâng cao các khả năng của chúng ta.
7. Giành lại sự bình yên nội tâm. Hầu hết mọi người chỉ có được sự bình yên bên trong nhờ các nguồn lực bên ngoài – nghĩa là từ môi trường, tài sản sở hữu hay từ ý kiến của người khác, kể cả vợ hay chồng mình. Vấn đề ở đây là chúng ta sẽ bị lệ thuộc vào các nguồn đó, cuộc sống của chúng ta sẽ trở nên kiệt quệ, không chắc chắn và mất an toàn khi có bất cứ điều gìxảy ra cho các nguồn lực đó.
Chúng ta cần nuôi dưỡng sự tương thuộc với các nguồn ổn định và trung thành trong bất cứ hoàn cảnh nào. Khả năng viết lại kịch bản cuộc sống của chúng ta và sống theo các kịch bản này đòi hỏi sự can đảm lớn lao. Sự can đảm xuất phát từ ý thức bên trong về phẩm chất, giá trị và sự an toàn cá nhân. Hãy xem xét 7 nguồn lực không phụ thuộc vào hoàn cảnh hay ý kiến của người khác dưới đây.
Các nguyên tắc chính Bắc. Nguồn lực quan trọng nhất và là nguồn gốc của các nguồn lực còn lại mà người ta có thể hoàn toàn dựa vào trong bất cứ hoàn cảnh nào chính là việc tuân thủ các nguyên tắc bất biến. Điều này nghĩa là bạn phải không ngừng rèn giũa và tuân theo lương tâm. Chúng ta thực hành điều này càng nhiều thìhạnh phúc và sự trưởng thành của chúng ta sẽ càng lớn, chúng ta càng khôn ngoan hơn, có nhiều chỉ dẫn và sức mạnh trong việc giải quyết hay vượt qua các vấn đề và thách thức mà chúng ta gặp phải.
Cuộc sống cá nhân phong phú. Xây dựng thói quen thiền định, suy ngẫm, cầu nguyện và đọc các kinh sách hay các tác phẩm khơi nguồn cảm hứng. Nhiều người cảm thấy buồn chán khi ở một mình, bởi vìhọ quen với cuộc sống náo nhiệt, ồn ào, hầu như lúc nào cũng có người khác bên cạnh. Hãy rèn luyện khả năng ở một mình và suy ngẫm, "không làm gìcả", tận hưởng sự tĩnh lặng và sự biệt lập tạm thời. Hãy suy tưởng, viết, lắng nghe, hoạch định, hình dung, suy ngẫm và thư giãn. Một cuộc sống cá nhân phong phú sẽ giúp nuôi dưỡng ý thức của chúng ta về giá trị và sự bình an sâu thẳm của chúng ta.
Thưởng thức thiên nhiên. Nếu bạn chìm đắm trước vẻ đẹp của thiên nhiên – đặc biệt là đồi núi hay bãi biển và nhất là vào lúc sáng sớm hay chiều tối – bạn sẽ cảm nhận được sự sáng tạo hùng vĩ và thiên nhiên sẽ truyền vẻ đẹp tĩnh lặng và sức mạnh của nó vào trong tâm hồn bạn. Điều này gần giống như khi bạn được trao một bình dưỡng khí. Thiên nhiên là một trong những nguồn sáng tạo tốt nhất, dạy bảo chúng ta nhiều nguyên tắc và quá trình đẹp đẽ nhất.
Hãy nghĩ về một kỳ nghỉ mà bạn đã trải qua khi ở gần với thiên nhiên, trải nghiệm những khoảnh khắc yên bình giữa khung cảnh tươi đẹp như hẻm núi, hồ nước, sông suối, bãi biển hay núi cao. Lúc đó bạn thấy thế nào? Có phải là trầm tĩnh, bình yên và thanh thản? Bây giờ, hãy nghĩ về một kỳ nghỉ khác đầy thú vui nhưng đặc kín lịch trình và hối hả chạy ngược xuôi với các hoạt động hội hè, gánh xiếc, công viên giải trí và những thứ khác. Bạn thấy thế nào khi trở về nhà sau kỳ nghỉ đó? Có phải là kiệt sức, mệt mỏi, rã rời và thèm một kỳ nghỉ thật sự?
Rèn giũa bản thân. Xây dựng thói quen rèn giũa bản thân về thể chất, trí tuệ và tinh thần mỗi ngày. Xây dựng thói quen thường xuyên thư giãn, vận động thân thể và tập luyện cơ bắp ít nhất hai ngày một lần. Chỉ luyện tập vào cuối tuần thôi chưa đủ; thật ra nếu chúng ta luyện tập quá sức thìlợi bất cập hại. Khi lớn tuổi hơn, cơ thể chúng ta không còn linh hoạt và dẻo dai để chịu đựng những căng thẳng cuối tuần đó. Việc tập luyện thường xuyên, nhiệt tình là rất quan trọng để có sức bền, và điều đó ảnh hưởng không chỉ đến tuổi thọ mà cả chất lượng cuộc sống của chúng ta. Chúng ta đừng quá mải mê cưa cắt đến mức không còn thời gian để mài sắc lưỡi cưa của mình.
Tận tâm phục vụ. Phục vụ mà không kể công có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chúng ta sẽ tìm thấy cuộc sống của mình khi hy sinh vìsự nghiệp cao cả. Nếu ý định của chúng ta là phục vụ, là chúc lành cho người khác, không bận tâm về cái tôi, thìmột sản phẩm phụ của sự phục vụ sẽ nảy sinh từ bên trong – một dạng phần thưởng tâm lý, cảm xúc và tinh thần dưới hình thức sự bình yên và sự thanh thản trong tâm hồn. Một phần thưởng như thế chỉ có được khi chúng ta thực sự cố gắng.
Thể hiện sự chính trực. Cuộc sống của chúng ta sẽ trọn vẹn khi chúng ta đi đúng hướng, khi chúng ta luôn luôn giữ lời, khi chúng ta không ngừng phấn đấu để làm cho hệ thống thói quen của mình hài hòa với hệ thống giá trị mà chúng ta coi trọng. Chúng ta sẽ đặt danh dự của chúng ta lên trên tâm trạng của mình. Chúng ta tin vào bản thân bởi vìchúng ta biết rõ chính mình. Chúng ta biết rằng chúng ta sẽ làm đúng và trung thành trước mọi cám dỗ. Chính trực là nền tảng của mọi điều tốt đẹp và lớn lao. Sự bình yên bên trong xuất phát từ đó sẽ loại bỏ nhu cầu gây ấn tượng, thổi phồng công lao, vay mượn sức mạnh từ danh tiếng người khác, bằng cấp, của cải, thời trang hay các mối quan hệ và biểu tượng địa vị. Chúng ta không cần chủ nghĩa hoài nghi hay sự châm biếm độc địa, hài hước, xỏ xiên. Tính hài hước của chúng ta là tự phát, lành mạnh và thích hợp với hoàn cảnh.
Vị cứu tinh. Nguồn lực cuối cùng cho sự an toàn và bình yên bên trong chúng ta là vị cứu tinh, tức người luôn yêu thương và tin tưởng chúng ta ngay cả khi chúng ta mất lòng tin ở chính mình. Theo một nghĩa nào đó, đây là nguồn lực từ bên ngoài đối với bản thân và cũng không hoàn hảo. Nhưng tôi vẫn đề cập ở đây bởi luôn có những người chân thật, trung thành và có sức mạnh nội tâm vững chắc mà chúng ta có thể dựa vào – không hoàn toàn, nhưng gần như vậy. Có thể là thầy giáo, người lãnh đạo, người hàng xóm, một người bạn, huấn luyện viên hay nhà tư vấn. Họ hiểu rõ chúng ta; quan tâm đến chúng ta; tình yêu của họ là vô điều kiện; và họ sẽ ở bên chúng ta khi mọi người khác đều xa lánh, đặc biệt là khi chúng ta tuyệt vọng và buông xuôi tất cả. Đó không phải là người mềm yếu hay dễ dãi nuông chiều bạn, không phải người luôn nhượng bộ bạn, nhưng là người không từ bỏ bạn.
Hầu hết các bà mẹ và ông bố có tình yêu vô điều kiện đối với con cái. Có thể chính điều mà người mẹ phải trải qua để đưa đứa con chào đời đã cho người mẹ một tình yêu bao la và niềm tin không phai mờ vào tính bản thiện và tiềm năng nơi con mình. Những người biết tập trung vào nguyên tắc cũng có khả năng tương tự.
Những cá nhân như thế có thể tạo ra mọi khác biệt trong đời sống chúng ta. Đối với tôi, thách thức cảm động và lý thú chính là biết cách làm thế nào để mình có thể trở thành một con người như vậy.
8. Lập tuyên ngôn sứ mệnh gia đình. Một trong những yếu tố có sức đoàn kết mạnh mẽ nhất mà một gia đình có thể có là tạo ra tuyên bố sứ mệnh gia đình. Có quá nhiều gia đình được quản lý trên cơ sở sự hài lòng nhất thời, chứ không phải các nguyên tắc sáng suốt và các tài khoản tình cảm phong phú. Thế rồi, khi sự căng thẳng và áp lực gia tăng, người ta bắt đầu la hét, phản ứng thái quá hoặc trở nên đa nghi, chê bai hoặc im lặng. Con cái nhận thấy điều đó và nghĩ đây là cách thức để bạn giải quyết vấn đề – hoặc chống lại hoặc bỏ chạy. Và vòng luẩn quẩn này có thể được chuyển tiếp cho nhiều thế hệ. Đó là lý do tại sao tôi gợi ý tạo ra một bản tuyên ngôn sứ mệnh gia đình. Bằng cách thảo ra bản "hiến pháp" gia đình, bạn đang đi vào gốc rễ của vấn đề. Nếu bạn muốn đạt được điều gìlâu dài, hãy xác định các giá trị và mục tiêu cốt lõi, đồng thời sắp xếp các hệ thống cho phù hợp với giá trị và mục tiêu này. Hãy tạo nền móng trước. Hãy làm cho nó chắc chắn. Nền tảng của bất cứ gia đình nào cũng là những điều không đổi, luôn hiện diện, và được thể hiện trong bản tuyên ngôn sứ mệnh gia đình. Hãy tự hỏi chúng ta đề cao giá trị nào, gia đình chúng ta sống vìcái gì, chúng ta đại diện cho cái gì, đâu là sứ mệnh quan trọng của chúng ta, lý do tồn tại của chúng ta là gì…
Mảnh giấy ghi sứ mệnh gia đình là rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn là điều xảy ra trong quá trình tạo ra mảnh giấy đó. Nếu tuyên ngôn sứ mệnh gia đình thật sự có tác dụng như bản hiến pháp – có tác dụng hướng dẫn, chi phối và tạo cảm hứng – thìmỗi thành viên trong gia đình đều phải tham gia vào. Bản tuyên ngôn sứ mệnh phải chứa đựng các nguyên tắc được mọi thành viên gia đình đánh giá cao. Hãy dành thời gian để xây dựng bản tuyên ngôn sứ mệnh đó. Hãy tạo cơ hội để mọi người công khai bày tỏ suy nghĩ mà không bị xét đoán. Hãy nỗ lực tìm hiểu điều gìlà quan trọng đối với mỗi đứa con. Hãy kiên nhẫn.
Tôi nhớ lại nỗ lực đầu tiên của gia đình chúng tôi để thiết lập bản tuyên ngôn sứ mệnh gia đình. Lời bình phẩm đầu tiên của đứa con trai ham bóng đá của tôi là: "Chúng ta là một gia đình tồi tệ, thế mà còn đòi gìnữa!". Chúng tôi đã cùng nhau có những trải nghiệm lớn. Chúng tôi học hỏi thật nhiều về nhau, và cuối cùng chúng tôi đoàn kết xung quanh một sứ mệnh cam kết hỗ trợ lẫn nhau. Tôi muốn chia sẻ với bạn bản tuyên ngôn sứ mệnh của chúng tôi. Tôi hơi e ngại khi làm điều này, bởi vìtôi không muốn bạn sử dụng nó như một khuôn mẫu cho gia đình bạn. Đây chỉ là một ví dụ:
Sứ mệnh gia đình chúng ta là tạo ra một môi trường nuôi dưỡng tôn ti trật tự, tôn trọng sự thật, trân trọng tình yêu, hạnh phúc và sự thoải mái; tạo cơ hội cho mỗi người trở nên độc lập một cách có trách nhiệm và phụ thuộc lẫn nhau một cách hiệu quả nhằm đạt được các mục đích xứng đáng.
Tôi đã thấy tầm ảnh hưởng mạnh mẽ của bản tuyên ngôn này đối với mỗi thành viên gia đình chúng tôi. Tôi thấy con cái đưa ra các quyết định có ý nghĩa trong cuộc sống của chúng dựa vào niềm khao khát và cam kết đã được chúng cân nhắc kỹ nhằm đạt được các mục đích xứng đáng và có đóng góp cho xã hội. Tôi muốn giới thiệu với bạn quy trình đoàn kết mạnh mẽ này.